Katedra Geoinżynierii i Gospodarki Wodnej ul.Warszawska 24  31-155 Kraków  +48 12 628 2810 sekretariat@iigw.pk.edu.pl

 

 

KATEDRA GEOINŻYNIERII I GOSPODARKI WODNEJ

Politechnika Krakowska

Pogoda Kraków

© mojapogoda.com

SŁOWNIK HYDROLOGICZNY


  A B C D E G H I J K L Ł M N O R O P R S Ś T U W Z Ź

Tytuł

Znaczenie

A

ablacja deszczowa

erozja deszczowa

abrazja

(ang. abrasion)

proces mechanicznego niszczenia stromych brzegów dużych zbiorników wodnych głównie wskutek przyboju, polegający na ścieraniu skał podłoża przez materiał transportowany przez wodę. [imgw]

aglomeracja

(ang. agglomeration)

(1) ® aglomeracja miejska; (2) teren na którym zaludnienie lub działalność gospodarcza są wystarczająco skoncentrowane, aby ścieki komunalne były zbierane i przekazywane do oczyszczalni ścieków komunalnych (PW [43] art. 43 ust. 2). [imgw]

aglomeracja miejska

(ang. urban agglomeration)

miasto lub kilka miast o wspólnych granicach administracyjnych. [imgw]

aktywność boczna (rzeki)

(ang. lateral activity)

erozja brzegów rzeki i towarzysząca jej akumulacja rumowiska w postaci odsypisk. [sw]

akumulacja osadów

(ang. sediment deposition)

odkładanie się (gromadzenie się) wyerodowanych cząstek gleby lub koryta rzecznego na dnie rzeki albo zbiornika lub pozostawionych przez wodę opuszczającą dane miejsce. [sw]

analiza efektywności kosztowej

(ang. Cost-Effectiveness Analysis, CEA)

modyfikacja analizy kosztów i efektów stosowana wówczas, gdy pieniężna wycena efektów inwestycji jest niemożliwa lub niewskazana. W metodzie tej tylko koszty są mierzone w jednostkach pieniężnych, natomiast efekty nie podlegają ocenie wartościującej. W przedsięwzięciach inwestycyjnych w ochronie środowiska najczęściej za stały efekt przyjmuje się określony efekt użytkowy (lub tzw. efekt ekologiczny), na przykład ilość oczyszczanych ścieków. [imgw]

analiza ekonomiczna

(ang. economic analysis)

w RDW [32]: analiza usług wodnych prowadzona w oparciu o załącznik III. Analiza ta winna uwzględniać zasadę zwrotu kosztów usług wodnych zamieszczoną w art. 9 RDW i brać pod uwagę scenariusz bazowy oznaczający prognozę rozwoju społeczno-gospodarczego do roku 2015 oceniającą przyszłe możliwe zmiany w środowisku wodnym. Analiza ekonomiczna winna określać wielkości, ceny i koszty związane z prowadzonymi usługami wodnymi i szacować odpowiednie inwestycje wraz z ich prognozą. Ponadto analiza ekonomiczna winna uzasadniać wybór najbardziej efektywnych kosztowo kombinacji działań związanych z korzystaniem z wody włączanych do programów działań, zgodnie z art. 11 RDW. [imgw]

analiza oddziaływań i skutków → analiza presji i oddziaływań

analiza podatności zlewni

(ang. catchment susceptibility analysis)

identyfikacja krytycznych elementów obciążenia zlewni, wynikającego z rodzaju i struktury zagospodarowania jej obszaru, dla oceny stanu ekosystemów wodnych związanych z tą zlewnią oraz zaplanowania działań pozwalających uniknąć lub złagodzić negatywne skutki tych zagrożeń. [jb]

analiza presji i oddziaływań

(ang. analysis of pressures and impacts)

analiza wykonywana w ramach charakterystyki obszaru dorzecza na podstawie art. 5 i zał. II RDW [32] mająca na celu ocenę wpływów antropogenicznych na stan środowiska wodnego. [imgw]

analiza zagrożeń

(ang. hazard analysis)

identyfikacja krytycznych elementów zagrożeń w celu zaplanowania działań pozwalających uniknąć lub złagodzić negatywne skutki urzeczywistnienia się tych zagrożeń. [sw]

antropogeniczne czynniki (w środowisku)

(ang. anthropogenic environmental factors)

różnorodne odmiany aktywności ludzkiej, które w sposób pośredni lub bezpośredni wpływają lub mogą wpływać na ® biotyczne i ® abiotyczne czynniki środowiska. [imgw]

antropopresja

(ang. antropogenic pression)

presja wywierana na środowisko naturalne wskutek działalności człowieka (czynników antropogenicznych), przynosząca na ogół negatywne skutki (np. eutrofizację). [sw]

B

basen wypadowy → niecka wypadowa

baza erozyjna rzeki → podstawa erozyjna rzeki

bentos

(ang. benthos)

zbiorowisko organizmów roślinnych (fitobentos), zwierzęcych (zoobentos) oraz drobnoustrojów (mikroorganizmów), zamieszkujących osady denne. [imgw]

bezpośredni zrzut do wód podziemnych

(ang. direct discharge to groundwater)

zrzut ® zanieczyszczeń do ® wód podziemnych bez przesączenia przez glebę lub podglebie (RDW [32] art. 2 pkt 32). [imgw]

bierna ochrona przeciwpowodziowa

(ang. passive flood control)

działania polegające na ograniczeniu wielkości zalewanego obszaru oraz zniszczeń powodowanych przez powódź, realizowane poprzez budowę wałów przeciwpowodziowych, regulację rzek oraz działalność instytucji odpowiedzialnych za ochronę przed powodziami. [imgw]

bilans wodny

(ang. water balance)

zestawienie ilości wody wpływającej (dopływ) do pewnego obszaru (najczęściej ® zlewni) i wypływającej z niego (odpływ) w określonej jednostce czasu (rok, wielolecie). [sw]

biocenoza

(ang. biocoenosis)

żywa część ® ekosystemu; zespół wszystkich organizmów związanych z określonym siedliskiem, wykazujący autonomię i wewnętrzne powiązania funkcjonalne, strukturę oraz adaptację i zdolność do utrzymywania równowagi dzięki mechanizmom i zjawiskom samoregulacji. [imgw]

biochemiczne zapotrzebowanie tlenu, BZT

(ang. biochemical oxygen demand, BOD)

wskaźnik jakości ® wód powierzchniowych i ® ścieków; określony ilością tlenu wyrażoną w miligramach, potrzebną do biochemicznego utleniania związków organicznych znajdujących się w 1 dm3 wody lub ścieków w warunkach aerobowych w temperaturze 20ºC. [imgw]

biogenne substancje

(ang. biogenic substances, nutrients)

substancje najbardziej aktywnie uczestniczące w funkcjach życiowych organizmów. Należą do nich związki azotu, fosforu, wapnia, żelaza i niektórych mikroelementów. [imgw]

biotop

(ang. biotope)

nieożywiona część ® ekosystemu; określony geograficznie obszar o swoistym zespole czynników ekologicznych (gleba, klimat, topografia itp.), będący środowiskiem życia organizmów zwierzęcych i roślinnych (® biocenoza). [sw]

bliskie naturze urządzenie służące migracji ryb

(ang. nature-like fishway, nature-mimicking fishway)

® przepławka dla ryb w formie koryta naśladującego koryto naturalne, zbudowana z wykorzystaniem naturalnych materiałów i zapewniająca rybom możliwość przejścia w szerokim zakresie przepływów [sw]

bruk korytowy → opancerzenie dna

budowla hydrotechniczna

(ang. hydraulic structure)

obiekt budowlany gospodarki wodnej wraz z urządzeniami i instalacjami technicznymi z nim związanymi, służący gospodarce wodnej oraz kształtowaniu zasobów wodnych i korzystaniu z nich, wymieniony w Rozp. MOŚZNiL [33]. W rozumieniu powyższego rozporządzenia „umocnienia koryta rzeki" nie podlegają tej definicji, są natomiast rodzajem „urządzenia wodnego" według ustawy Prawo Wodne [43]. [boj]

budowla piętrząca

(ang. impoundment structure)

1. budowla wodna spiętrzająca wody rzeki (jaz lub zapora); 2. każda budowla umożliwiająca stałe lub okresowe utrzymanie wzniesionego ponad przyległy teren lub akwen zwierciadła wody bądź substancji płynnej lub półpłynnej (Rozp. MOŚZNiL [33] §4 pkt 2). [sw]

budowla regulacyjna

(ang. river training structure)

budowla wzniesiona do realizacji zadań → regulacji. [sw]

bystrotok → bystrze

bystrze, bystrotok

(ang. riffle)

odcinek cieku charakteryzujący się zwiększoną prędkością wody wskutek zwiększonego spadku dna lub istnienia przeszkody w korycie; najczęściej płytki odcinek rzeki z szybko płynącą wodą występujący w strefie przerzutu nurtu z jednej strony koryta na drugą. [sw]

C

cele środowiskowe RDW

(ang. environmental objectives of WFD)

cele wymienione w art. 4, RDW [32], różne dla różnych typów części wód. [imgw]

cena wody

(ang. water price)

suma opłat ponoszonych przez użytkowników w zakresie zaopatrzenia w wodę i oczyszczania ścieków przypadająca na jednostkę objętości. [imgw]

chemiczne zapotrzebowanie tlenu, ChZT

(ang. chemical oxygen demand, COD)

umowny wskaźnik zanieczyszczenia wody i ścieków związkami organicznymi i niektórymi nieorganicznymi, oznaczający ilość tlenu (w mg/dm3) pobranego z utleniacza w określonych warunkach. [imgw]

ciągłość rzeki

(ang. river continuum)

1. własność rzeki oznaczająca możliwość niezakłóconej w niej migracji organizmów wodnych (ciągłość biologiczna) i niezakłócony transport rumowiska, 2. koncepcja strefowości cieków podkreślająca brak wyraźnych granic stref rzecznych i ciągłość procesów ekologicznych. [sw]

ciek o dnie żwirowym, ciek żwirodenny

(ang. gravel-bed stream)

ciek o dnie utworzonym z materiału żwirowego o ® medianie rozkładu uziarnienia 10 mm £ d50 £ 100 mm. Cieki takie mają spadek 0,05–0,5%. Charakterystyczną cechą cieków żwirodennych jest możliwość uruchamiania materiału dennego jedynie przy stanach wezbraniowych. [boj]

ciek żwirodenny → ciek o dnie żwirowym

cieki naturalne

(ang. natural streams)

1. cieki o → reżimie hydromorfologicznym niezakłóconym lub niewiele zakłóconym wpływami antropogenicznymi; 2. rzeki, strugi, strumienie i potoki oraz inne wody płynące w sposób ciągły lub okresowy, naturalnymi lub uregulowanymi korytami (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 1). [sw]

cykl hydrologiczny

(ang. hydrologic(al) cycle)

cykl krążenia wody: atmosfera – powierzchnia ziemi (ewentualnie powierzchnia morza czy oceanu) – atmosfera realizowany poprzez różne procesy hydrometeorologiczne i biologiczne takie jak opad atmosferyczny, intercepcja, spływ powierzchniowy, infiltracja, wsiąkanie, parowanie, transpiracja itp. [sw]

czas trwania niżówki

(ang. drought duration)

1. najdłuższy okres czasu, w którym przepływ (lub stan) wody w danym przekroju cieku jest nieprzerwanie mniejszy od przyjętej umownie wartości granicznej; 2. zmodyfikowany okres czasu 1; dopuszcza się np. przerwy krótsze od pewnej ustalonej wartości i/lub niewielkie przewyższenie wartości granicznej. [sw]

część opadająca wezbrania → gałąź opadająca wezbrania

część wód podziemnych

(ang. body of groundwater, groundwater body)

określona objętość wód podziemnych występująca w obrębie warstwy wodonośnej lub zespołu warstw wodonośnych (RDW [32] art. 2 pkt 12). [imgw]

część wód powierzchniowych

(ang. body of surface water, surface water body)

oddzielony i znaczący element wód powierzchniowych, taki jak: jezioro, zbiornik, strumień, rzeka lub kanał, część strumienia, rzeki lub kanału, wody przejściowe lub pas wód przybrzeżnych (RDW art. 2 pkt 10 [32]) (por. → jednolita część wód powierzchniowych). [imgw]

część wznosząca wezbrania → gałąź wznosząca wezbrania

czynna ochrona przeciwpowodziowa

(ang. active flood control)

działania polegające na zmniejszeniu kulminacyjnych przepływów przez sterowanie zbiornikami retencyjnymi, polderami itp. [imgw]

czynniki abiotyczne

(ang. abiotic factors)

chemiczne i fizyczne czynniki środowiska (czynniki nieożywione), takie jak warunki klimatyczne, ilość i jakość wody, typ gleby i podłoża, ukształtowanie terenu, skład osadów dennych, morfologia koryta rzeki itp. [imgw]

czynniki biotyczne

(ang. biotic factors)

żywe elementy → ekosystemu, tj. flora, fauna i człowiek, działające wzajemnie na siebie (bezpośrednio lub pośrednio) i na środowisko abiotyczne. [imgw]

D

degradacja koryta

(ang. streambed degradation)

utrata stabilności koryta objawiająca się wyraźną erozją denną lub nadmierną akumulacją. [sw]

denudacja

(ang. denudation)

niszczenie powierzchni terenu przez wietrzenie, → erozję, osuwanie ziemi itp. [sw]

deszcz miarodajny → opad miarodajny

dobre praktyki

(ang. best management practices)

zalecany, zdroworozsądkowy, zgodny z wymaganiami rzetelności zawodowej i odnośnymi regulacjami prawnymi, schemat (zbiór zasad) osiągania pożądanego celu. [sw]

dolina o płaskim dnie

(ang. flat-bottom valley)

dolina o szerokim płaskim dnie zwykle zawierającym → łożysko rzeki i → terasę nadzalewową. [sw]

dolina przełomowa

(ang. gorge)

wąski odcinek doliny rzecznej o stromych zboczach przecinający wzniesienie, wyżynę lub góry. [sw]

dolina rzeczna

(ang. river valley)

dolina utworzona wskutek erozyjnej działalności rzeki. [sw]

dolina wciosowa

(ang. V-shaped valley)

dolina V-kształtna powstała wskutek równocześnie postępującej → erozji rzecznej i → procesów stokowych. [sw]

dopuszczalne wartości emisji

(ang. emission limit values)

wartości: masy, stężenia i/lub poziomu emisji, które nie mogą zostać przekroczone w ciągu jednego okresu lub więcej okresów. D.w.e. mogą być również ustanowione dla pewnych grup, rodzin lub kategorii substancji, w szczególności dla substancji określonych na mocy art. 16 RDW (RDW [32] art. 2 pkt 40). [imgw]

dorzecze

(ang. river basin)

1. obszar, z którego całkowity odpływ wód powierzchniowych następuje ciekami naturalnymi przez jedno ujście do morza (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 3); 2. obszar lądu, z którego cały spływ powierzchniowy jest odprowadzany przez system strumieni, rzek i ewentualnie jezior do morza poprzez pojedyncze ujście rzeczne, estuarium lub deltę (RDW art. 2 pkt 13 [32]). [sw]

dostawa rumowiska

(ang. sediment supply, sediment delivery)

proces transportu rumowiska do danego miejsca. [sw]

dostępne zasoby wód podziemnych

(ang. available groundwater resources)

średnia z wielolecia całkowitego zasilania określonej → części wód podziemnych pomniejszona o średni z wielolecia przepływ wymagany do osiągnięcia okreslonych na mocy art. 4 RDW celów jakości ekologicznej dla związanych wód powierzchniowych, aby nie dopuścić do znacznego pogorszenia stanu ekologicznego tych wód oraz przeciwdziałać powstaniu jakichkolwiek szkód w związanych z nimi ekosystemach lądowych (RDW [32] art. 2 pkt 27). [imgw]

Dyrekcja Generalna IX Środowisko - DG IX

(ang. Directorate General Environment - DG IX)

jedna z 36 Dyrekcji Generalnych w Komisji Europejskiej odpowiedzialna za inicjowanie i definiowanie polityki w zakresie ochrony środowiska, odpowiedzialna między innymi za Ramową Dyrektywę Wodną. [imgw]

działalność akumulacyjna rzeki

(ang. river deposition)

proces odkładania rumowiska rzecznego niesionego przez rzekę wskutek osłabienia jej zdolności transportowej. [sw]

działania na rzecz ograniczenia emisji

(ang. emission controls)

działania wymagające określonego ograniczenia emisji, na przykład określające dopuszczalne wartości emisji, lub w inny sposób nakładające ograniczenia bądź określające warunki w odniesieniu do skutków, charakteru lub innych charakterystyk emisji lub warunków działalności, które wpływają na emisję (RDW [32] art. 2 pkt 41). [imgw]

E

ekologiczny wskaźnik jakości (EQR)

(ang. ecological quality rate/ratio)

stosunek pomiędzy zaobserwowaną wartością parametru biologicznego dla danej części wód powierzchniowych oraz wartością tego parametru w stanie referencyjnym stosowanym dla tej części wód. Współczynnik ten będzie wyrażany jako wartość liczbowa w zakresie od 0 do 1, przy czym bardzo dobry stan ekologiczny jest reprezentowany przez wartości bliskie 1, a zły stan ekologiczny przez wartości bliskie 0 (RDW [32] zał. V 1.4.1 (ii). [imgw]

ekosystem

(ang. ecosystem)

funkcjonalna jednostka ekologiczna, układ utworzony przez wszystkie organizmy, zasiedlające dany obszar i tworzące zespół biotyczny wraz z ich środowiskiem abiotycznym. [imgw]

eksploatacja żwiru

(ang. gravel excavation)

wydobywanie żwiru (z koryta rzeki itp.). [sw]

elementy jakości dla klasyfikacji stanu ekologicznego

(ang. quality elements for the classification of ecological status)

biologiczne, hydromorfologiczne i fizykochemiczne elementy jakości stanowiące podstawę ustalania ekologicznego stanu wód powierzchniowych (RDW [32] zał. V). [imgw]

emisja

(ang. emission)

1. bezpośrednie i pośrednie uwolnienie substancji, wibracji, ciepła i hałasu z punktowych lub rozproszonych źródeł w instalacji, do powietrza, środowiska wodnego lub gleby ([12] art. 2 pkt 5); 2. wprowadzane bezpośrednio lub pośrednio, w wyniku działalności człowieka, do powietrza, wody, gleby lub ziemi: substancje, energie, takie jak ciepło, hałas, wibracje lub pola elektromagnetyczne (POŚ [45] art. 3 pkt 4). [imgw]

erozja

(ang. erosion)

wspólna nazwa dla grupy procesów niszczenia powierzchni lądu przez odrywanie cząstek skały lub gleby od podłoża i ich transport za pomocą wody, wiatru, lodu itp. [sw]

erozja boczna

(ang. lateral erosion)

podcinanie brzegów rzeki lub doliny rzecznej. [sw]

erozja bruzdowa

(ang. rill erosion, rill wash)

forma liniowej erozji stoku: erodujący przepływ wody deszczowej jest skoncerntrowany w kanalikach o średnicy centymetrów. [sw]

erozja brzegowa

(ang. streambank erosion, bank erosion)

erodowanie przez wodę rzeczną brzegów koryta rzeki. [sw]

erozja denna, erozja wgłębna

(ang. vertical erosion, bottom erosion, downcutting)

erodowanie przez wodę rzeczną dna koryta rzeki. [sw]

erozja deszczowa, ablacja deszczowa, spłukiwanie, zmyw powierzchniowy

(ang. rain erosion, pluvial ablation, sheet flow)

erozja wywołana przez płynącą wodę deszczową zmywającą ze stoków luźne osady, zwłaszcza glebę. [sw]

erozja liniowa

(ang. linear erosion)

erozja wodna na stoku spowodowana przez skoncentrowany liniowo przepływ wody deszczowej (→ erozja bruzdowa, → erozja wąwozowa). [sw]

erozja pokrywowa → erozja warstwowa

erozja rzeczna

(ang. river erosion)

erodowanie przez wodę rzeczną dna i brzegów koryta rzeki (erozja denna, erozja brzegowa). [sw]

erozja warstwowa, erozja pokrywowa

(ang. sheet erosion)

erozja wodna na stoku powodowana przez jeszcze nie skoncentrowany przepływ wody deszczowej. [sw]

erozja wąwozowa

(ang. gully erosion)

forma zaawansowanej liniowej erozji stoku: erodujący przepływ wody deszczowej jest skoncentrowany w kanałach o średnicy rzędu metrów. [sw]

erozja wgłębna → erozja denna

erozja wsteczna

(ang. headcutting)

erozja denna zachodząca w kierunku działu rzecznego. [sw]

Europejski Indeks Rybny (EFI)

(ang. European Fish Index)

1. wieloparametrowa metoda oceny ekologicznego stanu rzek europejskich oparta na 10 charakterystykach dotyczących ryb; polega ona na obliczeniu różnic pomiędzy wartościami referencyjnymi (teoretycznymi) tych charakterystyk a wartościami obserwowanymi; różnice te są następnie w pewien ustalony sposób standaryzowane i w końcu obliczany jest EFI jako liczba z przedziału [0,1], gdzie 0 oznacza stan zły, a 1 stan bardzo dobry; 2. wartość liczbowa indeksu EFI. [sw]

eutrofizacja

(ang. eutrophication)

wzbogacanie wody biogenami w szczególności związkami azotu lub fosforu, powodującymi przyspieszony wzrost glonów oraz wyższych form życia roślinnego, w wyniku którego nastepują niepożądane zakłócenia biologicznych stosunków w środowisku wodnym oraz pogorszenie jakości tych wód. (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 4). [imgw]

ewapotranspiracja

(ang. evapotranspiration)

parowanie z powierzchni nieporośnietej gleby oraz transpiracja roślin - traktowane łącznie jako jeden proces (czasoprzestrzenny). [sw]

ewapotranspiracja aktualna → ewapotranspiracja rzeczywista

ewapotranspiracja potencjalna

(ang. potential evapotranspiration)

ewapotranspiracja maksymalna, tj. zachodząca wtedy, gdy korzenie roślin mają nieograniczoną ilość dostępnej wody. [sw]

ewapotranspiracja rzeczywista, ewapotranspiracja aktualna

(ang. actual evapotranspiration)

ewapotranspiracja przy ograniczonej ilości wody w glebie dostępnej dla systemu korzeniowego roślin. [sw]

G

gałąź opadająca wezbrania, część opadająca wezbrania

(ang. falling limb of a flood/hydrograph)

część opadająca hydrogramu wezbrania (od kulminacji do (umownego) końca wezbrania). [sw]

gałąź wznosząca wezbrania, część wznosząca wezbrania

(ang. rising limb of a flood/hydrograph)

część wznosząca hydrogramu wezbrania (od (umownego) początku wezbrania do jego kulminacji). [sw]

gospodarka wodna

(ang. water management)

1. dyscyplina naukowa zajmująca się badaniem metod wykorzystania zasobów śródlądowych wód powierzchniowych i podziemnych do różnorodnych i długoterminowych celów, jak np. zaopatrzenia w wodę, ochrony przed powodzią i suszą, oraz monitoringiem i ochroną tych zasobów przed wyczerpaniem i zanieczyszczeniem; 2. dział gospodarki narodowej zajmujący się wieloletnim wykorzystaniem zasobów śródlądowych wód powierzchniowych i podziemnych do różnorodnych celów. [sw]

gotowość

(ang. preparedness)

1. stan właściwego przygotowania określonej grupy ludzi na nadejście klęski żywiołowej, katastrofy itp.; 2. stan przygotowania społeczeństwa i odpowiednich władz na nadejście powodzi, obejmujący m.in. zwiększenie świadomości społeczeństwa i właściwych władz w zakresie zagrożenia powodziowego i ryzyka pojawienia się powodzi oraz właściwego zachowania sie podczas powodzi; przygotowanie i aktualizacja odpowiednich planów reagowania; zapewnienie prognoz powodziowych i wczesnego ostrzegania; zwiększenie zdolności do reagowania i odbudowy po powodzi. [imgw]

gruby rumosz drzewny

(ang. large woody debris – LWD, large wood)

powalone do koryt cieków drzewa, krzewy i ich fragmenty większe niż 1 m długości lub 0,1 m średnicy. Gruby rumosz drzewny wywiera korzystny wpływ na szereg biotycznych i fizycznych cech cieków. [boj]

grunty pokryte wodami powierzchniowymi

(ang. ground under surface water)

grunty tworzące dna i brzegi cieków naturalnych, jezior oraz innych naturalnych zbiorników wodnych, w granicach linii brzegu, a także grunty wchodzące w skład sztucznych zbiorników wodnych, stopni wodnych oraz jezior podpiętrzonych, będące gruntami pokrytymi wodami powierzchniowymi przed wykonaniem urządzeń piętrzących. [imgw]

H

hydrogram

(ang. hydrograph)

funkcja, najczęściej w postaci graficznej, opisująca czasowy przebieg przepływu lub stanu wody w danym cieku. [sw]

hydrogram wezbrania

(ang. storm hydrograph, flood hydrograph)

funkcja, najczęściej w postaci graficznej, opisująca czasowy przebieg → wezbrania od jego umownego początku do umownego końca w danym przekroju cieku. [sw]

hydromorfologia

(ang. hydromorphology)

termin opisujący wzajemne związki hydrologii i geomorfologii rzeki, zbiornika itp. (por. → hydromorfologia części wód; → hydromorfologia koryta rzecznego). [sw]

hydromorfologia części wód

(ang. hydromorphology of a water body)

wg RDW [32] h.cz.w. dotyczy ® reżimu hydrologicznego części wód (wielkość przepływu i jego dynamika, stan, czas przebywania, połączenie z wodami podziemnymi) oraz jej morfologii (zmian głębokości, wielkości i struktury podłoża oraz struktury i warunków strefy brzegowej). [sw]

hydromorfologia koryta rzecznego

(ang. hydromorphology of a river channel)

wg RDW [32] h.k.r. obejmuje analizę wielkości zmian reżimu przepływu, zakresu wpływu sztucznych barier na przepływ, transport rumowiska oraz migrację żywych organizmów, jak również analizę zakresu, w jakim zmodyfikowana została morfologia koryta rzeki i jej równi zalewowej. [sw]

I

imbrykacja otoczaków

(ang. imbrication of pebbles)

dachówkowe ułożenie otoczaków, z płaszczyznami ich największego przekroju zapadającymi pod prąd. Zimbrykowane ziarna znajdują się w najbardziej stabilnym położeniu względem sił działających na nie przy jednokierunkowym przepływie wody. [boj]

imisja (zanieczyszczeń)

(ang. pollutant immission)

1. przyjęcie zanieczyszczeń stałych, ciekłych lub gazowych przez powietrze, wodę lub glebę; 2. ilość imisji 1 na jednostkę powierzchni lub w jednostce objętości. [sw]

infiltracja

(ang. infiltration)

proces wsiąkania wody przez powierzchnię gruntu do strefy aeracji. [sw]

instrumenty zarządzania zasobami wodnymi

(ang. water resources management tools)

planowanie w gospodarowaniu wodami, pozwolenia wodnoprawne, opłaty i należności w gospodarce wodnej, kataster wodny i kontrola gospodarowania wodami. (PW [43] art. 2 ust. 2). [imgw]

intercepcja

(ang. interception)

proces przechwytywania opadu atmosferycznego przez pokrycie terenu (rośliny, dachy itp.); część intercepowanej wody wraca bezpośrednio do atmosfery poprzez parowanie. [sw]

J

jaz

(ang. dam, weir)

1. budowla piętrząca o niezbyt dużej wysokości piętrzenia, tworząca przepływowy zbiornik wodny, spiętrzająca wodę rzeki do celów żeglugowych, zaopatrzenia w wodę, energetycznych, podniesienia poziomu wód gruntowych itp.; 2. blok przelewowy zapory. [sw]

jednolita część wód podziemnych

(ang. body of groundwater, groundwater body)

pojęcie używane w PW [43], to samo co → część wód podziemnych. [imgw]

jednolita część wód powierzchniowych

(ang. surface water body, body of surface water)

oddzielny i znaczący element wód powierzchniowych, taki jak jezioro lub inny naturalny zbiornik wodny, sztuczny zbiornik wodny, struga, strumień, potok, rzekla, kanał lub ich części, morskie wody wewnętrzne, wody przejściowe lub wody przybrzeżne (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 4c) (por.→ część wód powierzchniowych). [sw]

jednostkowa moc strumienia

(ang. unit stream power)

moc strumienia rzecznego na jednostkę powierzchni dna [W/m2]; j.m.s. opisuje zdolność rzeki do transportu rumowiska i aktywności geomorfologicznej (por.→ moc strumienia). [sw]

jezioro

(ang. lake)

część wód śródlądowych powierzchniowych stojących (RDW [32] art. 2 pkt 5). [imgw]

K

kanał

(ang. artificial channel, canal)

1. sztuczne koryto prowadzące wodę w sposób ciągły lub okresowy; 2. sztuczne koryto prowadzące wodę w sposób ciągły lub okresowy, o szerokości dna co najmniej 1,5 m przy jego ujściu lub ujęciu. (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 5). [imgw]

kanał tarłowy

(ang. spawning channel)

sztucznie ukształtowany obszar z dnem żwirowym o prędkości i głębokości wody dostosowanych do warunków tarłowych określonego gatunku ryb. [sw]

kanał ulgi

(ang. flood relief, flood channel)

kanał służący do odprowadzenia nadmiaru wód wezbraniowych z danego odcinka rzeki. [sw]

kataster wodny

(ang. water cadastre)

urzędowy system informacyjny o gospodarowaniu wodami składający się z dwóch działów: Działu I zawierającego informacje ilościowe i jakościowe o zasobach wód podziemnych i powierzchniowych, ich użytkowaniu, pozwoleniach wodnoprawnych, itp., oraz Działu II zawierającego informacje o programie wodno-środowiskowym kraju i innych odnośnych planach (PW [43] rozdz. 6). [imgw]

kategoria wód powierzchniowych

(ang. surface water category)

kategoria, do której zaliczana jest dana ® część wód powierzchniowych w granicach obszaru dorzecza, tj. rzeka, jezioro, wody przejściowe lub wody przybrzeżne lub sztuczne lub silnie zmienione części wód (RDW [32] zał. II pkt 1.1(i)). [imgw]

klasyfikacja sieci rzecznej

(ang. stream ordering)

hierarchizacja naturalnych koryt w sieci rzecznej określoną metodą, np. metodą Hortona-Strahlera. [sw]

kompensacja przyrodnicza

(ang. biological/nature compensation)

1. zespół działań prowadzących do przywrócenia równowagi przyrodniczej na danym terenie, obejmujący w szczególności roboty budowlane, roboty ziemne, rekultywację gleby, zalesianie, zadrzewianie lub tworzenie skupień roślinności (POŚ [45] art. 3 pkt 8); 2. gdy konieczne ze względów interesu publicznego i nie mające alternatywy przedsięwzięcie może mieć negatywny wpływ na siedliska przyrodnicze oraz gatunki roślin i zwierząt, dla których ochrony został wyznaczony obszar Natura 2000, k.p. oznacza objęcie ochroną innego dodatkowego terenu, na którym występują te same siedliska lub gatunki w celu ochrony których powołano, lub zamierzano powołać, dany obszar Natura 2000 (POP [50] art. 34). [imgw+sw]

kompetencja rzeki → wydolność rzeki

korona bystrza

(ang. riffle crest)

linia przełamania pomiędzy przegłębieniem a bystrzem. [boj]

korytarz ekologiczny

(ang. ecological corridor, wildlife corridor)

wąski pas roślinności łączący dwa obszary, umożliwiający dzikim zwierzętom przemieszczanie się pomiędzy tymi obszarami. [sw]

korytarz rzeki

(ang. stream corridor)

ekosystem składający się (zwykle) z koryta rzeki, równiny zalewowej i stoku przejściowego do terenu wyżej położonego (nadzalewowego). [sw]

korytarz swobodnej migracji cieku

(ang. river free migration corridor)

część doliny rzecznej, bez zabudowy, gdzie rzeka może swobodnie kształtować swoje koryto. [sw]

koryto główne

(ang. main channel)

najniższa część doliny rzeki do terasy zalewowej; koryto, w którym płynie większość wody danej rzeki. [sw]

koryto kamieniste

(ang. cobble and boulder bed channel, boulder bed channel)

koryto o dnie kamienistym; spadek 5 – 50‰, d50 > 100 mm, współczynnik szorstkości Manninga n = 0.03–0.2 ([5]). [sw]

koryto małej wody

(ang. low water channel)

część koryta rzeki wypełniona wodą przy niskich stanach. Krętość koryta małej wody jest zazwyczaj większa niż krętość pełnego koryta. [boj]

koryto meandrujące

(ang. meandering channel)

koryto o wyraźnych zakrętach (meandrach, → krętość przekraczająca 1,5). [sw]

koryto piaszczyste

(ang. sandy bed channel)

koryto o dnie piaszczystym; spadek £ 1‰, d50 £ 2 mm, współczynnik szorstkości Manninga n = 0.01–0.04 ([5]). [sw]

koryto prostoliniowe, koryto proste

(ang. straight channel)

koryto pozbawione wyraźnych zakrętów (→ krętość nie przekraczająca 1,5). [sw]

koryto rzeki

(ang. stream channel)

najniższa część doliny rzecznej, którą woda płynie przynajmniej przez część roku. [sw]

koryto warkoczowate, koryto roztokowe

(ang. braided channel)

koryta rozwidlające się i ponownie łączące, rozdzielone wyspami i mieliznami. [sw]

koryto żwirowe

(ang. gravel bed channel)

koryto o dnie żwirowym; spadek 0.5–5‰, d50 = 10–100 mm, współczynnik szorstkości Manninga n = 0.03–0.2 ([5]). [sw]

korzystanie z wody

(ang. water use)

usługi wodne wraz z każdą inną działalnością określoną na mocy art. 5 i załącznika II RDW mającą znaczny wpływ na stan wód. To pojęcie stosuje się również do celów art. 1 oraz analiz ekonomicznych przeprowadzanych zgodnie z art. 5 oraz zał. III lit. b) RDW (RDW [32] art.2 pkt 39). [imgw]

koszty ekologiczne

(ang. environmental costs)

koszty określone przez wielkość strat w środowisku przyrodniczym spowodowanych (lub jakie zostaną spowodowane) przez określoną działalność. [imgw]

koszty eksploatacyjne

(ang. operational costs, maintenance costs)

koszty obejmujące → koszty kapitałowe, operacyjne koszty utrzymania i eksploatacji obiektów. [imgw]

koszty kapitałowe

(ang. capital costs)

koszty związane z amortyzacją i oprocentowaniem. [imgw]

koszty zasobowe

(ang. resource costs)

koszty wynikające z utraty pewnych możliwości na skutek eksploatacji zasobów wodnych, przekraczającej zdolność do ich samoodtwarzania. [imgw]

krętość koryta rzeki

(ang. channel sinuosity)

miara krzywizny koryta rzecznego: stosunek długości koryta danego odcinka rzeki do długości dna doliny (pasa meandrowego) tego odcinka. [sw]

krzywa całkowa odpływu → krzywa sumowa odpływu

krzywa czasu przewyższenia przepływu

(ang. flow duration curve, FDC)

funkcja T(Q) określająca sumaryczny czas T (w wieloleciu), w jakim przepływ w danym przekroju rzeki przewyższa wartość Q. Przepływ jest wyrażany za pomocą wartości średnich w ustalonym przedziale czasu (dobie, dekadzie itp.), a czas – albo w jednostkach bezwzględnych (dniach, dekadach) lub względnych (procencie roku, wielolecia); w praktycznych zastosowaniach z krzywej tej odczytywane są wartości QT (tzw. przepływy T-dniowe, T-miesięczne itp.), np. Q240 = 0.5 m3/s oznacza, że przez 240 dni w roku (średnio w okresie wielolecia) przepływw danym przekroju przekraczał 0.5 m3/s. [sw]

krzywa czasu trwania przepływów wraz z wyższymi → krzywa czasu przewyższenia przepływu

krzywa konsumcyjna → krzywa przepływu

krzywa opadania, krzywa recesji, krzywa wysychania

(ang. recession curve, recession limb (1), direct runoff recession curve (2), base runoff recession curve (3))

1. część opadająca hydrogramu przepływu, od kulminacji do początku nastepnego wezbrania; 2. część opadająca hydrogramu przepływu pochodzącego ze spływu powierzchniowego; 3. część opadająca hydrogramu przepływu pochodzącego ze zmniejszających się zasobów wód podziemnych. [sw]

krzywa natężenia przepływu, krzywa przepływu

(ang. rating curve)

zależność pomiędzy natężeniem przepływu a stanem (maksymalną głębokością wody w danym przekroju rzeki. [sw]

krzywa recesji → krzywa opadania; → krzywa opadania (2); → krzywa opadania (3)

krzywa równowagi rzeki → profil równowagi rzeki

krzywa sumowa odpływu, krzywa całkowa odpływu

(ang. mass-diagram curve, flow mass curve)

zależność V(t) objętości V wody, jaka przepłynęła przez dany przekrój rzeki od chwili 0 do chwili t, kreślona dla jednego roku lub wielolecia. [sw]

krzywa tlenowa

(ang. dissolved oxygen curve)

krzywa zmian zawartości tlenu w czasie lub na danym odcinku rzeki, pozwalająca m.in. na wyznaczenie punktu krytycznego, w którym występuje najniższa koncentracja tlenu. [imgw]

krzywa uziarnienia, krzywa granulometryczna

(ang. particle-size distribution, grading curve)

wykres (krzywa rosnąca) zależności p(d) procentowej (masowej lub objętościowej) zawartości p ziaren osadu lub skały o średnicy mniejszej od zadanej wartości d, zwykle w skali półlogarytmicznej; np. d30 oznacza taką średnicę, że 30% masy lub objętości ziaren w przeciętnej próbce ma średnice mniejsze od d30, a 70% – większe. [sw]

krzywa wysychania → krzywa opadania (2); → krzywa opadania (3)

kształtowanie koryta rzecznego

(ang. channel formation)

proces formowania koryta rzecznego poprzez erozję i akunulację. [sw]

L

las łęgowy

(ang. floodplain forest)

las liściasty o określonym składzie gatunkowym na terenie rzecznej równiny zalewowej. [sw]

linia brzegu (cieku, jeziora/zbiornika)

(ang. river bank line, lake/reservoir shoreline)

krawędź brzegu lub linia stałego porostu traw albo linia, którą ustala się według średniego stanu wody z okresu co najmniej ostatnich 10 lat (PW [43] art. 15 pkt 1). [boj]

linia nurtu

(ang. thalweg)

linia największej głębokości w korycie. [boj]

linia stałego porostu traw

(ang. line of permanent grass cover)

linia, do której porost traw wzdłuż cieku ma charakter stały, wieloletni. Dla strefy akumulacyjnej (brzeg wypukły) linia ta jest wyżej położona niż dla strefy erodowanej (brzeg wklęsły). [boj]

lokalna baza erozyjna → lokalna podstawa erozyjna

lokalna podstawa erozyjna, lokalna baza erozyjna

(ang. local base level)

teoretycznie najniższy lokalnie poziom, do jakiego może erodować rzeka (podłoże skalne, jezioro). [sw]

Ł

łacha boczna, odsyp przybrzeżny

(ang. point bar)

nagromadzenie osadów rzecznych przy brzegu wypukłym łuku rzeki. [sw]

łacha centralna → łacha śródkorytowa

łacha śródkorytowa, łacha centralna, odsyp śródkorytowy

(ang. central bar)

nagromadzenie osadów rzecznych tworzące wyspę lub mieliznę w korycie rzecznym. [sw]

łożysko rzeki

(ang. river channel)

część doliny obejmująca koryto oraz terasę zalewową; koryto wysokiej wody. [sw]

M

makrobentos

(ang. macrobenthos)

organizmy denne pozostające na sicie o prześwicie oczek 1 mm na 1 mm lub nieco gęstszym (0,5 mm na 0,5 mm). [imgw]

makrobezkręgowce

(ang. macroinvertebrates)

zwierzęta bezkręgowe o rozmiarach co najmniej 2-5 mm. [imgw]

makrofauna → makrobezkręgowce

makrofauna denna → makrozoobentos

makrozoobentos

(ang. macrozoobenthos)

stosunkowo duże zwierzęta denne pozostające na sicie o prześwicie oczek 1 mm na 1 mm lub nieco gęstszym (0,5 mm na 0,5 mm). [imgw]

maksymalna szybkość (ryby)

(ang. maximum swimming speed, burst speed (of fish))

maksymalna szybkość, z jaką ryba może płynąć przez krótki czas (parametr ważny w projektowaniu → przepławek). [sw]

maksymalny poziom piętrzenia, Max PP

(ang. maximum pool elevation, maximum pool level)

najwyższe położenie zwierciadła spiętrzonej wody w okresie użytkowania [33]. [sw]

mapa powodzi

(ang. flood map)

według przygotowanej Dyrektywy Powodziowej [31]; mapa obszaru zagrożonego powodzią; a) wysoce prawdopodobną (okres powtarzalności 10 lat) lub b) średnio prawdopodobną (okres powtarzalności 100 lat) lub c) mało prawdopodobną (ekstremalną), informujące o przewidywanej głębokości, prędkości przepływu (jeśli to stosowne) oraz obszarach,gdzie może wystąpić erozja brzegowa i akumulacja rumowiska. [sw]

mapa szacunkowych szkód powodziowych

(ang. indicative flood damage map)

według przygotowywanej Dyrektywy Powodziowej [31]: mapa obszaru zagrożonego powodzią wykazująca szaqcunkowo możliwe szkody związane z powodzią określonej wielkości (bardzo, średnio lub mało prawdopodobnej, por. → mapa powodzi), wyrażone przez podanie: a. liczby mieszkańców dotkniętych powodzią, b. szkód gospodarczych na danym obszarze, c. szkód w środowisku naturalnym. [sw]

mapa szkód powodziowych

(ang. flood damage map)

mapa potencjalnych szkód związanych z powodzią. [sw]

mapa zagrożenia powodziowego

(ang. flood hazard map)

mapa pokazująca obszary, które mogą zostać zalane, ze wskazaniem prawdopodobieństwa oraz, niekiedy, glębkości wody i jej prędkości. [imgw]

mapy ryzyka powodziowego

(ang. flood risk maps)

według przygotowywanej Dyrektywy Powodziowej [31]: zestaw map, obejmujący → mapy powodzi i → mapy szacunkowych szkód powodziowych, opracowanych dla dorzecza, zlewni lub odcinka wybrzeża. [sw]

materiał denny

(ang. bed material)

materiał dna koryta rzeki lub dna zbiornika. [sw]

materiał rozpuszczony

(ang. dissolved load)

materiał organiczny i nieorganiczny w postaci roztworu przenoszony przez wodę. [sw]

meander

(ang. meander)

duże zakole rzeki o kącie środkowym przekraczającym 180o. [sw]

meandrowanie cieku

(ang. stream meandering)

formowanie przez ciek naprzemiennie występujących bystrzy i przegłębie połączone z przerzucaniem nurtu z jednej strony koryta na drugą. Długość cyklu (dwa przejścia) wynosi około 10-14 szerokości koryta, czyli odległość w lini prostej pomiędzy koronami bystrzy wynosi 5-7 szerokości koryta. [boj]

mediana rozkładu uziarnienia, d50

(ang. median grain-size, d50)

średnica ziarna odpowiadająca 50% na → krzywej uziarnienia. [sw]

metodyka referencyjna

(ang. reference method)

zalecana metoda pomiarów lub badań, która może obejmować w szczególności sposób poboru próbek, sposób interpretacji uzyskanych danych, a także metody modelowania rozprzestrzeniania substancji oraz energii w środowisku (POŚ [45] art. 3 pkt 9). [imgw]

miarodajny stan wody

(ang. design water level)

stan wody w danym przekroju cieku ustalony do celów projektowych, najczęściej na podstawie odpowiadającego mu → przepływu miarodajnego. [sw]

międzywale

(ang. inter-levee area)

teren pomiędzy wałami. [sw]

migracja boczna koryta

(ang. lateral migration of a channel)

boczne przemieszczanie się koryta wskutek erozji jednego brzegu i akumulacji transportowanego materiału na brzegu przeciwnym. [sw]

minimalny poziom piętrzenia, Min PP

(ang. minimum water level, minimum pool level, minimum pool elevation)

najniższe położenie zwierciadła spiętrzonej wody w okresie użytkowania; przy ustalaniu m.p.p. nie uwzględnia się okresowo niższych piętrzeń, spowodowanych np. względami bezpieczeństwa, potrzebą przeprowadzenia przeglądów i remontów lub trudnościami zaopatrzenia odbiorców w wodę [33]. [sw]

moc strumienia

(ang. stream power)

moc P strumienia rzecznego na jednostkę biegu rzeki; może być wyrażona wzorem P = rgQS [W/m], gdzie: r – gęstość wody [kg/m3], g – przyspieszenie ziemskie [m/s2], Q – natężenie przepływu [m3/s], S – spadek linii energii lub zwierciadła wody [-]. [sw]

monitoring badawczy

(ang. investigative monitoring)

monitoring planowany tam (i) gdzie nie jest znana przyczyna przekroczeń, (ii) gdzie ® monitoring diagnostyczny wykazuje, że cele wymienione w art. 4 RDW dla ® części wód przypuszczalnie nie zostaną osiągnięte, a jeszcze nie został ustanowiony ® monitoring operacyjny, celem określenia przyczyn, z powodu których części wód lub grupa części wód nie spełniają celów środowiskowych. Monitoring badawczy ustanawia się również dla określenia wielkości i wpływów przypadkowego zanieczyszczenia (RDW [32] Zał. V). [imgw]

monitoring diagnostyczny

(ang. surveillance monitoring)

monitoring, którego celem jest uzupełnienie i zatwierdzenie → analizy presji i oddziaływań,sprawne, skuteczne zaprojektowanie przyszłych programów monitoringu, ocena długoterminowych zmian w warunkach naturalnych oraz ocena długoterminowych zmian wynikających z szeroko rozumianej działalności antropogenicznej (RDW [32] zał. V). [imgw]

monitoring operacyjny

(ang. operational monitoring)

monitoring podejmowany w celu ustalenia stanu tych części wód, które zostały określone jako zagrożone niespełnieniem określonych dla celów środowiskowych oraz oceny wszelkich zmian stanu tych części wód wynikających z podjętych programów działań (RDW [32] zał. V). [imgw]

morfologia koryta

(ang. channel/bed morphology)

charakterystyki koryta zdeterminowane przez procesy fluwialne, biologiczne i geomorfologizne, takie jak kształt i wielkość koryta, granulacja rumowiska itp. [sw]

morskie wody wewnętrzne

(ang. inner sea waters)

wody określone zgodnie z art. 4 Ustawy o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej [44]. [imgw]

mur oporowy

(ang. retaining wall; (2) flood protection wall, floodwall)

1. ściana betonowa, murowana itp. wzmacniająca skarpę, nabrzeże, ścianę budynku itp.; 2. ściana betonowa lub murowana chroniąca teren za nią położony przed wodami rzeki, szczególnie wodami wezbraniowymi. [sw]

N

najlepsza dostępna technika

(ang. best available technique)

najbardziej efektywny oraz zaawansowany poziom rozwoju technologii i metod prowadzenia danej działalności, wykorzystywany jako podstawa ustalania granicznych wielkości emisyjnych, mających na celu eliminowanie emisji lub, jeżeli nie jest to praktycznie możliwe, ograniczanie emisji i wpływ na środowisko jako całość (POŚ [45] art 3 pkt 10). [imgw]

naprężenie

(ang. stress)

wektorowa wielkość P = dF/dS, gdzie dF oznacza siłę działającą na element płaski dS. Składowe: prostopadła i styczna do powierzchni dS, odpowiednio: σ i t, to naprężenie normalna i naprężenie styczne. Zachodzi wzór P2 = σ2 + t2. [sw]

naprężenie styczne → naprężenie ścinające

naprężenie ścinające, naprężenie styczne

(ang. tractive stress, shear stress)

składowa → naprężenia styczna do danej powierzchni. [sw]

narzut kamienny

(ang. rip-rap)

umocnienie kamienne brzegów w celu przeciwdziałania erozji. [sw]

natężenie infiltracji

(ang. infiltration rate)

ilość (zwykle w mm) infiltrowanej wody w jednostce czasu. [sw]

natężenie przepływu (w cieku)

(ang. flowrate, streamflow, discharge)

objętość wody przepływająca przez dany przekrój cieku w jednostce czasu, najczęściej w m3/s lub dm3/s: Q = dV/dt. [sw]

natężenie transportu rumowiska

(ang. sediment discharge, (total) sediment load)

masa rumowiska, transportowana przez dany przekrój cieku w jednostce czasu (np. w Mg/doba). [sw]

NATURA 2000

(ang. NATURA 2000)

sieć ekologiczna, utworzona na podstawie Dyrektywy Siedliskowej 92/43/EWG i Dyrektywy w sprawie Dzikiego Ptactwa 79/409/EWG, złożona z obszarów ustanowionych w celu ochrony różnorodności biologicznej terytorium Wspólnoty poprzez zabezpieczenie zagrożonych rodzajów siedlisk przyrodniczych i rzadkich gatunków roślin i zwierząt i ptaków. [imgw]

naturalność wód

(ang. naturality, predisturbance conditions (of water))

cecha wód, którą miały zanim człowiek je zmienił. Zwykle [47] przez n.w. rozumie się ich czystość i możliwość pełnienia przez nie funkcji ekologicznych. [sw]

niecka wypadowa, basen wypadowy

(ang. stilling basin, dissipation basin)

umocniona część koryta poniżej progu, przelewu, zapory itp. służąca wytracaniu energii wody w celu uniknięcia degradacji koryta poniżej. [sw]

niżówka

(ang. drought, low-flow period)

1. proces nieprzerwanego utrzymywania się przepływu (lub stanu) wody w danym przekroju cieku poniżej przyjętej umownie wartości granicznej; 2. → czas trwania niżówki 2. [sw]

norma jakości środowiska

(ang. environmental quality standard)

zestaw wymogów, które muszą zostać spełnione w określonym czasie przez dane środowisko lub jego część, zgodnie z ustawodawstwem wspólnotowym (IPPC [49] art. 2 pkt 6). [sw]

normalny poziom piętrzenia (NPP)

(ang. normal water level, normal pool level, normal pool elevation)

najwyższy eksploatacyjny poziom zwierciadła wody w okresach poza wezbraniami: a) dla budowli hydrotechnicznych piętrzących wody okresowo (np. wały przeciwpowodziowe) za NPP przyjmuje się poziom wody przy przepływie miarodajnym, b) dla budowli hydrotechnicznych znajdujących się w zasięgu cofki budowli piętrzącej za NPP przyjmuje się położenie zwierciadła wody wynikające z krzywej cofkowej ustalonej dla NPP i średniorocznego przepływu wody [33]. [sw]

nośność rzeki → zdolność transportowa rzeki

O

obciążenie denne → rumowisko wleczone

obciążenie rzeki, ładunek rzeki

(ang. stream load)

łączna masa lub objętość materiału transportowanego przez rzekę. [sw]

obiekty systemu wodnego

(ang. water system facilities)

obiekty naturalne i sztuczne urządzenia służące do retencjonowania, poboru, przesyłu, użytkowania zasobów wodnych oraz oczyszczania i odprowadzania ścieków. [imgw]

obniżanie się poziomu dna

(ang. riverbed lowering, channel bottom elevation lowering)

brak pionowej stabilizacji koryta wskutek erozji dennej. [sw]

obrukowanie dna → opancerzenie dna

obszar dorzecza

(ang. river basin district)

główna jednostka przestrzenna gospodarowania wodami obejmująca obszar lądu i morza, składający się z jednego lub wielu sąsiadujących ze sobą dorzeczy wraz ze związanymi z nimi wodami podziemnymi oraz morskimi wodami wewnętrznymi i wodami przybrzeżnymi (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 7, RDW art. 2 pkt 15). [sw]

obszar podatny na powódź

(ang. flood prone area, flood liable area)

obszar często zalewany przez powódź. [sw]

obszar wielkiej wody

(ang. floodplain area)

część dna doliny objęta zasięgiem wielkich wód, np. wody stuletniej; obejmuje koryto, terasy zalewowe i nadzalewowe, czasem aż do wyznaczonej rzędnej nazboczu doliny. [boj]

obszary bezpośredniego zagrożenia powodzią

(ang. direct flood hazard areas, high-risk areas, special flood hazard areas)

1. obszary zalewane wielką wodą powodująca szkody powodziowe; 2. wg PW [43] art. 79 ust.2 pkt 2 i art. 82 ust. 1: a. tereny między linią brzegu a wałem przeciwpowodziowym lub naturalnym wysokim brzegiem, w którym wbudowano trasę wału przeciwpowodziowego, a także wyspy i przymuliska, b. obszar pasa nadbrzeżnego w rozumieniu Ustawy o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej oraz c. strefa przepływów wezbrań powodziowych określona w Planie zagospodarowania przestrzennego na podstawie Studium ochrony przeciwpowodziowej. [imgw]

obszary ochronne zbiorników wód śródlądowych

(ang. inland water reservoirs protection areas)

obszary, na których obowiązują zakazy, nakazy oraz ograniczenia w zakresie użytkowania gruntów lub korzystania z wody mające na celu ochronę zasobów tych wód przed degradacją (PW [43] art. 59 ust. 1). [imgw]

obszary potencjalnego zagrożenia powodzią

(ang. potential flood hazard zones)

tereny narażone na zalanie w przypadku: a) przelania się wód przez koronę wału przeciwpowodziowego, b) zniszczenia lub uszkodzenia wałów przeciwpowodziowych, c) zniszczenia lub uszkodzenia budowli piętrzących albo budowli ochronnych pasa technicznego (PW [43] art. 83 ust.1). [imgw]

ocena hydromorfologiczna

(ang. hydromorphological assessment)

wg RDW [32] ocena stopnia, w jakim reżim hydrologiczny i warunki morfologiczne rzeki lub jeziora odpowiadają warunkom niezakłóconym i - w przypadku rzeki - jej ciągłość nie jest zakłócona na skutek działalności antropogenicznych i pozwala na niezakłóconą migrację organizmów wodnych i transport osadów. [sw]

ocena oddziaływania na środowisko, OOS, OOŚ

(ang. Environmental Impact Assessment, EIA; Environmental Impact Statement, EIS)

szczególowa analiza i dokumentacja wpływu na środowisko proponowanego przedsięwzięcia gospodarki wodnej podejmowana wtedy, gdy wpływ ten może być znaczny. [sw]

R

raport o oddziaływaniu na środowisko

(ang. Environmental Impact Statement, EIS)

sprawozdanie finalne zawierające opis procesu analizy oddziaływania na środowisko i wnioski końcowe. [sw]

O

ochrona przeciwpowodziowa

(ang. flood protection, flood protection and alleviation measures)

działania majace na celu zmniejszenie prawdopodobieństwa powodzi i/lub osłabienie jej skutków, obejmujące metody strukturalne i niestrukturalne. [imgw]

odbudowa i wnioski (z powodzi)

(ang. (post-flood) recovery and lessons learned)

jak najszybszy powrót do normalnych warunków, osłabienie negatywnych społecznych i ekonomicznych skutków (powodzi) oraz przegląd i usprawnienie procedur zarządzania ryzykiem. [imgw]

odcinek górny rzeki → odcinek źródłowy

(ang. headwaters)

odcinek rzeki

(ang. river reach)

odcinek rzeki wyróżniony według określonego kryterium (morfologicznego, obliczeniowego, fizycznego, chemicznego itp.). [sw]

odcinek środkowy rzeki

(ang. transfer zone)

odcinek środkowy biegu rzeki z dominującą erozją boczną. [sw]

odcinek ujściowy rzeki

(ang. depositional zone)

odcinek ujściowy biegu rzeki z dominującą akumulacją. [sw]

odcinek źródłowy rzeki

(ang. headwaters)

odcinek początkowy biegu rzeki z dominującą erozją wgłębną [47]. [sw]

odkłady

(ang. sediment deposition)

nagromadzenie wyerodowanych cząstek gleby. [sw]

odpływ

(ang. outflow, runoff)

1. proces opuszczania przez wodę określonego obszaru (np. zlewni); 2. objętość wody odpływającej z określonego obszaru (np. zlewni) w ustalonym czasie; 3. → natężenie przepływu wody odpływającej ze zlewni w określonym przekroju. [sw]

odpływ bazowy

(ang. baseflow, groundwater flow)

ta część odpływu całkowitego w rzece, która pochodzi z retencji wód podziemnych. [sw]

odpływ bezpośredni, odpływ szybki

(ang. direct runoff, stormflow, quickflow)

szybka część odpływu ze zlewni, tj. ta część opadu, która spływa do koryta rzeki bezpośrednio po powierzchni lub pod powierzchnią terenu bez pośrednictwa wód podziemnych; o.b. składa się ze spływu powierzchniowego i odpływu podpowierzchniowego. [sw]

odpływ podpowierzchniowy, odpływ śródpokrywowy, odpływ hipodermiczny

(ang. subsurface runoff, interflow)

część opadu infiltrującej do strefy areacji i zwracana na powierzchnię lub dostajaca się do cieku bez wchodzenia do strefy saturacji. [sw]

odpływ szybki → odpływ bezpośredni

odsyp przybrzeżny → łacha boczna

odsyp śródkorytowy → łacha śródkorytowa

okres powtarzalności T (zdarzenia)

(ang. return interval, recurrence interval (of an event))

1. okres czasu T, w którym dane zdarzenie powtarza się średnio jeden raz lub (równoważnie): 2. średni czas T pomiędzy kolejnymi powtórzeniami tego zdarzenia, np. okres powtarzalności przepływu stuletniego wynosi 100 lat. [sw]

opad efektywny, opad skuteczny

(ang. effective rainfall)

1. różnica pomiedzy opadem netto a infiltracją wyrażona w jednostkach natężenia (np. mm/h) lub wysokości (np.mm) opadu; 2. ta część opadu, która spływa powierzchniowo do danego przekroju rzeki. [sw]

opad miarodajny, deszcz miarodajny

(ang. design rainfall, design storm)

1. wysokość opadu lub 2.syntetyczny hietogram; wielkości do celów projektowych, np. odwodnienia terenu; zwykle związane z określonym prawdopodobieństwem przewyższenia. [sw]

opad netto

(ang. net rainfall)

różnica pomiędzy opadem brutto a intercepcją; ta część opadu, która dostaje się na powierzchnię ziemi. [sw]

opad skuteczny → opad efektywny

opancerzenie dna, bruk korytowy, obrukowanie dna

(ang. streambed armoring)

gruboziarnista powierzchniowa warstwa żwirowych osadów korytowych powstała w wyniku wypłukania drobnych frakcji w trakcie opadania wód wezbraniowych. Średnia średnica ziarna w warstwie bruku korytowego jest kilkakrotnie większa niż w podpowierzchniowym materiale dennym. Opancerzenie dna formuje się w warunkach przewagi zdolności transportowej rzeki nad jej zasilaniem rumowiskiem; jego rozwój ogranicza mobilność ziarn materiału dennego. [boj]

operat wodnoprawny

(ang. report on water and law matters)

dokumentacja techniczna wymagana przez Prawo Wodne (PW [43], art. 131, ust. 1) jako załacznik do wniosku o → pozwolenie wodnoprawne, zawierająca w formie opisowej i graficznej szczegółowe informacje (wymagane przez art. 132) dotyczące wnioskodawcy i planowanego przedsięwzięcia. [sw]

operator wodno-kanalizacyjny

(ang. water utility, water service)

podmiot świadczący usługi związane z zaopatrzeniem w wodę, odprowadzeniem i oczyszczeniem ścieków. [imgw]

opłaty taryfowe

(ang. water charges)

opłaty ustalane przez operatorów wodno-kanalizacyjnych za prowadzone usługi wodne. [imgw]

opory przepływu

(ang. flow resistance)

opory stawiane ruchowi płynu; w przypadku cieku opory stawiane przez dno i brzegi koryta oraz wszelkiego typu przeszkody (zabudowa, roślinność itp.). [sw]

osady pozakorytowe

(ang. overbank sediment)

rumowisko rzeczne pozostawione na terasie zalewowej. [sw]

osłona hydrologiczno-meteorologiczna

(ang. hydrological and meteorological forecasting and warning)

zespół czynności polegających na wykonywaniu i udostępnianiu prognoz meteorologicznych oraz hydrologicznych, mających na celu informowanie społeczeństwa i administracji publicznej o zjawiskach meteorologicznych oraz hydrologicznych, a także ostrzeganie przed nimi (PW [43], art. 9, ust. 1 pkt 8). [imgw]

P

parowanie

(ang. evaporation)

zmiana stanu wody z ciekłego w parę i jej transport do atmosfery. [sw]

pion (hydrometryczny)

(ang. vertical)

linia pionowa w płaszczyźnie przekroju poprzecznego cieku prostopadłej do linii nurtu, wzdłuż której dokonywane są pomiary (głębokości, prędkości wody). [sw]

pionowa stabilność koryta

(ang. vertical channel stability)

stan równowagi dynamicznej koryta, w którym wielkości rumowiska dostarczanego i odprowadzanego są (mniej więcej) równe. [sw]

plan gospodarowania wodami w dorzeczu

(ang. river basin management plan)

1. wg rozporządzenia [35] § 3 ust. 1 plan taki zawiera: a. analizę stanu dorzecza, b. analizę stanu zasobów odnych dorzecza, c. wykaz celów środowiskowych dla jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych oraz obszarów chronionych, d. wykaz przedsięwzięć służących ochronie zasobów wodnych i osiągnięciu założonych celów, e. analizę ekonomiczą gospodarowania wodami na obszarze dorzecza, f. opis struktury administracyjnej w zakresie gospodarowania wodami, g. harmonogramy realizacji ustalonych działań, h. prognozę oddziaływania na środowisko postanowień zawartych w projekcie planu; 2. wg RDW [32] art 13 i zał. VII plan taki zawiera: a. ogólny opis cech charakterystycznych obszaru dorzecza, łącznie z mapą lokalizacji i granic części wód powierzchniowych i wód podziemnych oraz mapą obrazującą różne typy wód powierzchniowych w dorzeczu, b. podsumowanie znaczących presji i oddziaływań działalności człowieka na stan wód powierzchniowych i podziemnych, c. mapę określającą obszary chronione, d. mapę sieci monitoringu, e. wyniki programów monitoringu w postaci map pokazujących stan ekologiczny i chemiczny wód powierzchniowych oraz podziemnych oraz stan obszarów chronionych, f. listę celów środowiskowych ustalonych dla części wód powierzchniowych, części wód podziemnych oraz obszarów chronionych, g. podsumowanie analizy ekonomicznej korzystania z wód, h. podsumowanie programów działań, i. rejestr pozostałych szczegółowych programów i planów, j. podsumowanie działań zastosowanych w celu informowania społeczeństwa i konsultacji społecznych, ich rezultatów i dokonanych na tej podstawie zmian w planie, k. listę właściwych władz, l. punkty kontaktowe i procedury pozyskiwania źródłowej dokumentacji i informacji, w tym aktualnych danych z monitoringu. [imgw]

plan ochrony przeciwpowodziowej oraz przeciwdziałania skutkom suszy na obszarze kraju

(ang. flood and drought protection plan)

plan realizowanyna podstawie ustawy Prawo wodne (PW [43], art. 117 ust. 1), który uwzględnia: a. powiększenie dyspozycyjnych zasobów wodnych oraz rezerw pojemności powodziowej, b. poprawę gospodarowania rezerwami pojemności retencyjnej oraz powodziowej, c. kształtowanie dolin rzecznych oraz wykorzystanie naturalnej retencji, d. budowę oraz rozbudowę lub przebudowę urządzeń wodnych, e. wskazanie obszarów wymagających ochrony, f. propozycje niezbędnych zmian w obowiązującym planie zagospodarowania przestrzennego. [imgw]

plan zarządzania dorzeczem → plan gospodarowania wodami w dorzeczu

planowanie

(ang. planning)

podstawowy element zarządzania polegający na określaniu przyszłych celów, środków ich realizacji i instrumentów osiągania pożądanych efektów. [jb]

planowanie przestrzenne

(ang. spatial planning, physical planning)

przyjęcie określonego ładu przestrzennego na obszarze objętym planowaniem poprzez przeznaczenie terenów pod określone zadania i ustalenie zasad ich zagospodarowania. [jb]

planowanie w gospodarowaniu wodami

(ang. water resources management planning)

wg (PW [43] art. 112): programowanie i koordynowanie działań mających na celu: a. osiągnięcie lub utrzymanie co najmniej dobrego stanu wód oraz ekosystemów od wody zależnych, b. poprawę stanu zasobów wodnych, c. poprawę mozliwości korzystania z wód, d. zmniejszanie ilości wprowadzanych do wód lub ziemi substancji i energii mogących negatywnie oddziaływać na wody, e. poprawę ochrony przeciwpowodziowej. [imgw]

ploso, przegłębienie

(ang. pool)

głębszy obszar koryta rzeki (pomiędzy kolejnymi bystrzami) o zmniejszonej prędkości przepływu. [sw]

podejście łączone

(ang. combined approach)

kontrola odprowadzania i emisji do wód powierzchniowych zgodnie z podejściem określonym w art. 10 RDW (RDW [32] art. 2 pkt 36). [imgw]

podmywanie budowli hydrotechnicznej

(ang. scour of a hydraulic structure)

obniżanie dna koryta w sąsiedztwie fundamentów budowli poprzez lokalną erozję denną. [sw]

podstawa erozyjna rzeki

(ang. base level)

teoretycznie najniższy poziom, do którego może erodować rzeka (podłoże skalne, jezioro). [sw]

pojemność polowa gleby

(ang. field capacity of soil)

maksymalna ilość wody, jaką może zatrzymać gleba. [sw]

poldery

(ang. polders)

obszary usytuowane w najbliższym sąsiedztwie dużych rzek (poza wałami, jeśli są), przeznaczone do okresowego zalewania i gromadzenia wód podziemnych. [imgw]

poldery przepływowe

(ang. wet polders)

poldery zalewane w zależności od poziomu wody w rzece w sposób kontrolowany przez urządzenia regulujące dopływy wody. [sw]

poldery suche

(ang. dry polders)

poldery zalewane tylko w przypadku powodzi. [sw]

polityka ekologiczna

(ang. ecological policy)

polityka kształtująca treść norm prawa w zakresie ochrony środowiska. [imgw]

potencjał ekologiczny, maksymalny, dobry, umiarkowany (części wód)

(ang. ecological potential, maximum, good, moderate, (of a water body))

stan silnie zmienionej lub sztucznej części wód, sklasyfikowany zgodnie z odpowiednimi przepisami zał. V RDW (RDW [32] art. 2 pkt 23). [imgw]

potoki górskie

(ang. mountain streams)

wg (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 9): cieki naturalne o łącznych poniższych cechach: a. powierzchnia zlewni jest większa niż 180 km2, b. stosunek przepływu o prawdopodobieństwie wystąpienia [dokładniej: przewyższenia [sw]] 1% do przepływu średniego z wielolecia jest większy niż 120, c. spadek zwierciadła jest nie mniejszy niż 0,3%. [imgw]

powódź

(ang. flood)

wezbranie wody w ciekach naturalnych, zbiornikach wodnych, kanałach lub na morzu, podczas którego woda po przekroczeniu stanu brzegowego zalewa doliny rzeczne albo tereny depresyjne i powoduje zagrożenie dla ludności lub mienia (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 10). W innych krajach Unii Europejskiej stosuje się również inne definicje, przykładowo „powódź jest to czasowe pokrycie (zalanie) terenu przez wodę” lub „powódź jest to czasowe zalanie terenu, który jest zazwyczaj nie zalany”. Obie te definicje są bliższe definicji wezbrania (w kontekście cieków), bo opisują zjawisko, zaś nie uwzględnia ona szkód, jakie może powodować. Konsekwencje zdefiniowania powodzi w taki sposób mogą być bardzo znaczące. Przede wszystkim oznacza to, że powodzią nie jest tylko wylew z rzeki, ale również spływ powierzchniowy, wody opadowe, które zalewają jakiś teren, itd. Powódź wg tej definicji może zdarzyć się daleko od cieku. To oznacza, że powódź zacznie również obejmować te zdarzenia, które dotąd w Polsce nazywamy podtopieniami. [imgw]

powódź stuletnia

(ang. 100-year flood)

1. powódź zdarzająca się średnio raz na 100 lat; 2. → wezbranie stuletnie. [sw]

pozwolenie wodno-prawne

(ang. water permit)

dokument wydawany przez władze lokalne zezwalający na specjalne korzystanie z wód, określający szczegółowo zasady tego korzystania, uzyskiwany i wydawany na mocy przepisów Prawa wodnego [43]. [sw]

prace regulacyjne

(ang. river control works, river training works, river management works)

działalność inżynierska mająca na celu odpowiednią zmianę warunków przepływu w korycie. [sw]

prawdopodobieństwo pojawienia się → prawdopodobieństwo wystąpienia

prawdopodobieństwo przewyższenia

(ang. exceedance probability)

1. prawdopodobieństwo P(A) zajścia zdarzenia A = (X > x), polegającego na przekroczeniu przez daną wielkość X zadanej z góry wartości x; 2. prawdopodobieństwo P(A) zajścia zdarzenia A = (X ≥ x), polegającego na osiągnięciu lub przekroczeniu przez daną wielkość X zadanej z góry wartości x. Jeśli zmienna X jest ciągłą zmienną losową (jak to występuje w większości zastosowań hydrologicznych), oba prawdopodobieństwa są równe dla każdego x: P(X > x) = P(X ≥ x). Gdy zdarzenie A zachodzi zawsze tylko raz w roku, mowa jest o rocznym p.p. wartości x lub p.p. wartości x w roku. [sw]

prawdopodobieństwo wystąpienia, prawdopodobieństwo pojawienia się

(ang. probability of occurrence)

1. prawdopodobieństwo P(A) zajścia zdarzenia A; 2. często utożsamiane z prawdopodobieństwem P(X = x) zajścia zdarzenia (X = x), polegającego na osiągnięciu przez daną wielkość X zadanej z góry wartości x. Jeśli X jest ciągłą zmienną losową, to P(X = x) = 0 dla każdego x rzeczywistego. Inaczej jest, gdy zmienną X jest zmienną dyskretną: wtedy dla wyróżnionych x prawdopodobieństwo P(X = x) jest liczbą dodatnią; P(X = x) > 0. W praktyce p.w. jest często mylone z → prawdopodobieństwem przewyższenia. [sw]

prewencja powodziowa

(ang. flood prevention)

zapobieganie powstawaniu szkód powodziowych przez unikanie niewłaściwego budownictwa i przemysłu w obecnie i w przyszłości zagrożonych powodzią terenach; dostosowanie przyszłego budownictwa do ryzyka powodzi i wspieranie odpowiedniego użytkowania terenu oraz odpowiednich praktyk rolniczych i leśnych. [imgw] [sw]

procesy geomorfologiczne

(ang. geomorphic processes)

mechanizmy kształtowania sieci rzecznych, równin zalewowych i innych charakterystyk korytarzy rzecznych. [sw]

procesy stokowe

(ang. hillslope processes)

procesy niszczenia i tworzenia stoku polegające na przemieszczaniu pokrywy zwietrzelinowej dzięki sile ciężkości i przy współudziale wody, lodu, śniegu i organizmów żywych. [sw]

profil hydrologiczny

(ang. hydrological profile of a river)

profil podłużny rzeki, na którym przedstawione są najważniejsze dane hydrologiczne rzeki; na osi odciętych: kilometraż rzeki, lokalizacje odpływów, budowli hydrotechnicznych, źródeł zanieczyszczeń, przekrojów kontrolno-pomiarowych, a na osi rzędnych; przyrost powierzchni zlewni, spadek zwierciadła, przepływy charakterystyczne itp. [imgw]

profil podłużny rzeki

(ang. longitudinal/long profile of a river)

podłużny pionowy przekrój rzeki wzdłuż osi jej koryta (linii największej głębokości koryta). [sw]

profil równowagi rzeki, krzywa równowagi rzeki

(ang. river stability profile)

najniżej położona linia profilu podłużnego rzeki, jaką teoretycznie rzeka może osiągnąć; rzeka wtedy ani nie eroduje wgłębnie, ani nie gromadzi niesionego materiału. [sw]

program działań

(ang. programme of measures)

zdefiniowany w art. 11 RDW [32] i uszczegółowiony w zał. VI RDW program działań do osiągnięcia celu RDW, tj. osiągnięcia do roku 2015 dobrego stanu wód; p.dz. powinien zostać opracowany przez każde państwo członkowskie dla wszystkich obszarów dorzeczy lub części międzynarodowych obszarów dorzeczy leżących na jego terytorium, uwzględniając wyniki analiz dotyczących charakterystyk obszaru dorzecza, przeglądu wpływu działalności człowieka na środowisko i korzystania z wody wymaganych art 5 RDW. [imgw]

program wodno-środowiskowy kraju

(ang. state programme of measures)

wg (PW [43] art. 113a): podstawowe i uzupełniające działania zmierzające do poprawy lub utrzymania dobrego stanu wód w poszczególnych obszarach dorzeczy. Program odpowiada wynikającemu z Ramowej Dyrektywy Wodnej → programowi działań. [imgw]

promień hydrauliczny

(ang. hydraulic radius)

iloraz pola przekroju strumienia wody w danym korycie i obwodu zwilżonego. [sw]

próba objętościowa materiału dennego

(ang. volume sample of bed material)

próba ziarn materiału dennego uzyskana w wyniku poboru pewnej objętości osadu, służąca do ustalenia charakterystyk jego uziarnienia. Metody oraz miejsca poboru prób objętościowych w korycie cieku, sposób określenia wielkości prób oraz obliczania charakterystyk uziarnienia osadu podaje norma ISO 9195. Wielkość i rozkład uziarnienia materiału dennego, ustalone na podstawie prób objętościowych, są szczególnie przydatne do prognozowania natężenia transportu dennego w cieku w warunkach ruchomego dna. [boj]

próba powierzchniowa materiału dennego

(ang. surface sample of bed material)

próba ziarn z powierzchniowej warstwy materiału dennego w cieku żwirodennym pobrana w celu ustalenia charakterystyk uziarnienia tej warstwy. Metody oraz miejsca poboru prób powierzchniowych w korycie cieku, sposób określenia wielkości prób oraz obliczania charakterystyk uziarnienia osadu podaje norma ISO 9195. Wielkość i rozkład uziarnienia powierzchniowej warstwy wpływają na warunki zapoczątkowania ruchu materiału dennego w cieku żwirodennym oraz określają tę część oporów przepływu, która jest wynikiem ziarnowej budowy dna. [boj]

przeciwpowodziowe zbiorniki

(ang. flood protection reservoirs)

zbiorniki gromadzące wodę w czasie przepływów wysokich, umożliwiające redukcję kulminacji fal powodziowych, a przez to ochronę terenów leżących poniżej zbiornika. [imgw]

przegłębienie → ploso

przejście nurtowe, przemiał

(ang. crossover)

miejsce przejścia nurtu z jednej strony koryta na drugą. [sw]

przekrój kontrolny, przekrój miarodajny

(ang. control cross-section)

wybrany do obliczeń przekrój poprzeczny koryta. [boj]

przemiał → przejście nurtowe

przepławka

(ang. fish pass, fishway, fish passage)

urządzenie techniczne umożliwiające migrację ryb w górę/dół rzeki. [sw]

przepławka Denila

(ang. Denil fishway)

przepławka w formie szeregu nachylonych rynien z regularnie rozmieszczonymi przegrodami spowalniającymi prędkość przepływu i tworzących baseny spoczynkowe, o spadku i długości dostosowanych do możliwości dominujących gatunków ryb oraz odpowiednim przepływie wabiącym. [sw]

przepławka komorowa

(ang. Larinier type fishway)

przepławka w formie szeregu komór oddzielonych ściankami z przelewami i (niekoniecznie) otworami przesmykowymi przy dnie; szereg małych stopni piętrzących. [boj]

przepławka ryglowa

(ang. step-pool rock ramp fishway)

przepławka typu rampa ze stopniami z głazów piętrzącymi wodę. [sw]

przepławka szczelinowa

(ang. vertical slot fishway)

przepławka → komorowa z pionowymi wycięciami na całej wysokości ścian komór. [sw]

przepławka typu obejście

(ang. bypass fishway)

rodzaj przepławki w postaci kanału pozwalającego rybom na obejście przeszkody (np. zapory), [sw]

przepławka typu rampa

(ang. rock ramp fishway)

przepławka naśladująca odcinek naturalnej rzeki, gdzie większe bloki skalne i kłody tworzą małe zbiorniki i wodospady. [sw]

przepływ

(ang. flow, flow rate)

1. proces ruchu wody, np. w korycie rzeki; 2. → natężenie przepływu, np. rzecznego. [sw]

przepływ (zasób) dyspozycyjny bezzwrotny

(ang. non-returnable water withdrawal)

największa ilość wody odpowiedniej jakości, jaką może bezzwrotnie pobrać potencjalny użytkownik wody w danym przekroju cieku i w danym okresie, tak aby pobór ten nie naruszył stanu wodno-prawnego w dorzeczu, w szczególności poniżej przekroju poboru; p.d.b. jest wyznaczany w zadanym przekroju cieku i dla zadanego okresu roku, określony z uwzględnieniem gospodarki wodnej wydzielonego dorzecza i dla przyjętego miarodajnego pod względem ilości i jakości przepływu wody w ciekach tego dorzecza, obliczony dla przyjętego rodzaju potencjalnego użytkownika wody z jego wymaganiami ilościowymi i jakościowymi (Rozp. MŚ [35] zał. 1). [imgw]

przepływ (zasób) dyspozycyjny zwrotny

(ang. returnable water withdrawal)

największa ilość wody odpowiedniej jakości, jaką może pobrać potencjalny użytkownik wody w danym przekroju cieku i w danym okresie, pod warunkiem zrzucenia jej w tej samej ilości i o tej samej jakości bezpośrednio poniżej przekroju poboru; p.d.z. jest wyznaczany w zadanym przekroju cieku powierzchniowego i dla zadanego okresu roku, określony dla przyjętego miarodajnego pod względem ilości i jakości przepływu wody w ciekach tego dorzecza, obliczony dla przyjętego rodzaju potencjalnego użytkownika wody z jego wymaganiami ilościowymi i jakościowymi (Rozp. MŚ [35] zał. 1). [imgw]

przepływ brzegowy, przepływ pełnokorytowy

(ang. bankfull flow)

natężenie przepływu przy maksymalnie napełnionym korycie głównym. [sw]

przepływ hydrobiologiczny

(ang. (minimum) ecological flow)

1. minimalny przepływ w rzece konieczny do zachowania żywotności istniejących tam siedlisk naturalnych; 2. → przepływ nienaruszalny hydrobiologiczny; 3. wartość Qb przepływu wg kryterium hydrobiologicznego Kostrzewy [24]: Qb = k*SNQ, gdzie k jest współczynnikiem empirycznym zależnym od typu rzeki i powierzchni zlewni, a SNQ - średnim niskim przepływem. [sw]

przepływ korytotwórczy

(ang. channel-forming discharge, dominant discharge)

hipotetyczne stałe natężenie przepływu determinujące morfologię koryta zbliżoną do aktualnie istniejącej. [sw]

przepływ maksymalny roczny

(ang. annual/yearly maximum/peak flow/discharge)

najwyższe w roku natężenie przepływu w danym przekroju cieku; najczęściej jest to maksimum z dobowych przepływów w roku (np. hydrologicznym). [sw]

przepływ maksymalny T-letni

(ang. T-year maximum flow/discharge, T-year flood)

przepływ QmaxT maksymalny roczny, maksymalny półroczny (np. zimowy), maksymalny miesięczny (np. styczniowy) itp. o prawdopodobieństwie przewyższenia równym 1/T: P(Qmax ≥ QmaxT) = 1/T lub (równoważnie) przepływ o okresie powtarzalności T lat. [sw]

przepływ miarodajny, przepływ obliczeniowy

(ang. design flow)

natężenie przepływu w cieku ustalone do celów projektowych (głównie wymiarowania budowli hydrotechnicznych); najczęściej jest to wartość przepływu maksymalnego rocznego o ustalonym prawdopodobieństwie przewyższania. [sw]

przepływ minimalny roczny

(ang. annual/yearly minimum flow/discharge, annual/yearly drought)

najniższe w roku natężenie przepływu w danym przekroju cieku; najczęściej jest to minimum z dobowych przepływów w roku (np. hydrologicznym). [sw]

przepływ minimalny T-letni

(ang. T-year minimum flow/discharge, T-year drought)

przepływ QminT minimalny roczny, minimalny półroczny (np. zimowy), minimalny miesięczny (np. styczniowy) itp. o ® prawdopodobieństwie nieprzewyższenia równym 1/T: P(Qmin

przepływ nienaruszalny

(ang. instream flow, minimum acceptable flow)

1. najmniejsza wartość przepływu w danym przekroju cieku, jaka powinna być tam utrzymywana ze względu na wymagania siedliskowe organizmów wodnych, ochronę przyrody, gospodarkę rybacką, turystykę itp.; 2. umowny właściwy dla założonego ekologicznego stanu cieku, przepływ w danym przekroju cieku i dla danego okresu roku, którego wielkość i jakość, ze względu na zachowanie tego stanu, nie mogą być, a ze względu względu na instytucję powszechnego korzystania z wód, nie powinny być, z wyjątkiem okresów zagrożeń nadzwyczajnych, obniżane poprzez działalność człowieka (Rozp. MŚ [35] zał. 1). [sw]

przepływ nienaruszalny hydrobiologiczny

(ang. hydrobiological instream flow)

część → przepływu nienaruszalnego konieczna do zachowania założonego ekologicznego stanu cieku (Rozp. MŚ [35] zał. 1). [sw]

przepływ nieszkodliwy

(ang. nondamaging flow)

maksymalny przepływ nie powodujący uszkodzenia obiektów regulacji na danym odcinku lub destabilizacji odcinka naturalnego (nie ubezpieczonego), którego deformacja powoduje zagrożenie dla zagospodarowania terenów przybrzeżnych lub dla stabilności odcinków koryta powyżeji/lub poniżej. [zg]

przepływ obliczeniowy → przepływ miarodajny

przepływ pełnokorytowy → przepływ brzegowy

przepływ pozakorytowy

(ang. overbank flow)

przepływ większy od → przepływu brzegowego. [sw]

przepływ średni niski

(ang. mean low flow)

średnia arytmetyczna minimalnych rocznych przepływów. [sw]

przepływy charakterystyczne

(ang. characteristic flows)

wartości przepływu, oparte na ogół na wieloletnim hydrogramie przepływów (najczęściej dobowych) i pewnej klasyfikacji: a. przepływy główne I stopnia, takie jak np. SQ1990 - przepływ średni w roku 1990; przepływy główne II stopnia, takie jak np. SNQ - przepływ średni niski z wielolecia; b. przepływy okresowe, np. Q200 - przepływ osiągany lub przekraczany przez 200 dni w roku; c. przepływy prawdopodobne, tj. przepływy z określonym prawdopodobieństwem przewyższenia lub nieprzewyższenia. [sw]

przerzut wody

(ang. water transfer)

ujmowanie i przemieszczanie wód powierzchniowych oraz niezanieczyszczonych wód pochodzących z odwodnienia zakładów górniczych w celu zwiększenia zasobów wodnych innych cieków naturalnych, kanałów, jezior oraz innych zbiorników wodnych. (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 11). [imgw]

punkt trwałego więdnięcia

(ang. permanent wilting point)

wilgotność gleby, w której korzenie roślin nie są już w stanie pobierać wodę z gleby. [sw]

R

Ramowa Dyrektywa Wodna, RDW

(ang. Water Framework Directive, WFD)

dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 roku, ustanawia ramy wspólnotowych działań w dziedzinie polityki wodnej. Pierwszy, podstawowy cel Dyrektywy - dobry stan wszystkich wód powierzchniowych śródlądowych, przejściowych, przybrzeżnych oraz wodach podziemnych - ma zostać osiągnięty do 2015 roku. [imgw]

reagowanie

(ang. response)

opracowanie i wdrażanie odpowiednich planów reagowania w zakresie obrony cywilnej na wypadek powodzi. [imgw]

region wodny

(ang. water region)

część obszaru, dorzecza, wyodrębniona na podstawie kryterium hydrograficznego na potrzeby zarządzania zasobami wodnymi, lub całość obszaru dorzecza. (PW [43] art. 9 ust.1 pkt 12). [imgw]

regulacja koryt (cieków naturalnych), regulacja wód

(ang. river training, river management)

wg art. 67 ust.2 i 3 ustawy Prawo wodne [43] r.k. polega na "podejmowaniu przedsięwzięć, których zakres wykracza poza działania związane z utrzymaniem wód, a w szczególności na kształtowaniu profilu podłużnego i przekroju poprzecznego oraz układu poziomego koryta cieku naturalnego " i "powinna zapewnić dynamiczną równowagę koryta". [boj]

regulacja rzek, techniczna

(ang. technical river training)

prace dostosowujące rzekę do określonych wymagań człowieka (pogłębianie, poszerzanie i skracanie koryta, budowa wałów przeciwpowodziowych itp.). [sw]

regulacja rzek, naturalna

(ang. natural river training)

regulacja rzek prowadzona w taki sposób, aby osiągniecie jej celów w jak najmniejszym stopniu wpłynęło negatywnie na morfologię rzeki i jej walory przyrodnicze. [sw]

rehabilitacja

(ang. rehabilitation)

częściowe przywrócenie ekosystemowi własności ekosystemu pierwotnego (częściowa → renaturyzacja). [zg]

rejestr wykazów obszarów chronionych

(ang. register of protected areas)

rejestr zawierający wykazy: a. obszarów przeznaczonych do poboru wody w celu zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia, b. obszarów przeznaczonych do ochrony gatunków zwierząt wodnych o znaczeniu gospodarczym, c. jednolitych części wód przeznaczonych do celów rekreacyjnych, w tym kąpieliskowych, d. obszarów wrażliwych na eutrofizację wywołaną zanieczyszczeniami pochodzącymi ze źródeł komunalnych, e. obszarów narażonych na zanieczyszczenia związkami azotu, pochodzącymi ze źródeł rolniczych, f. obszarów przeznaczonych do ochrony siedlisk lub gatunków, ustanowionych w ustawie o ochronie przyrody, dla których utrzymanie lub poprawa stanu wód jest ważnym czynnikiem w ich ochronie (PW [43] art. 113 ust. 4). [imgw]

rekultywacja terenów

(ang. land reclamation)

proces przywracania terenom ich zdolności produkcyjnej lub użytkowej, której zostały pozbawione wskutek działalności człowieka lub przyczyn naturalnych. [sw]

renaturyzacja (wód)

(ang. restoration)

proces przywracania pierwotnej (niezakłóconej przez człowieka) naturalności wodom płynącym lub stojącym (przywracanie pierwotnego ekosystemu). Renaturyzacja dotyczy samych wód, ich dna, brzegów i/lub obszarów przyległych. Zasadniczo obejmuje dwa etapy: a. działania człowieka (roboty techniczne) i b. samoistną renaturyzację, realizowaną przez przyrodę w konsekwencji etapu a. (pojęcie bardzo szerokie). [sw]

retencja

(ang. retention)

czasowe zatrzymanie pewnych objętości wody w cyklu hydrologicznym. Wyróżnia się retencję: powierzchniową, zbiornikową, śniegową, lodowcową oraz gruntową. Poszczególne rodzaje retencji mają różny czas samego procesu retencjonowania wód w zakresie od kilku minut do tysięcy lat. [imgw]

retencjonowanie wód wezbraniowych

(ang. storing floodwater)

proces magazynowania wód wezbraniowych w zbiorniku retencyjnym i/lub na terenie zalewowym. [sw]

rewitalizacja (rzeki)

(ang. creation, re-creation)

proces tworzenia nowej naturalności rzeki, nowego ekosystemu, innego niż pierwotny (niezakłócony przez człowieka). [sw]

reżim hydrologiczny

(ang. hydrological regime)

pewien harakterystyczny (dla danej rzeki, jeziora) wzorzec zmian wielkości przepływu lub stanu w skali rocznej. [sw]

reżim hydromorfologiczny

(ang. hydromorphological regime)

→ reżim hydrologiczny danej rzeki (jeziora) wraz z odpowiadającą tej rzece (jezioru) morfologią. [sw]

reżim przepływu

(ang. discharge regime)

→ reżim hydrologiczny odniesiony do przepływu. [sw]

roboty utrzymaniowe

(ang. river maintenance work)

działania majace na celu zapewnienie wymaganego stanu koryta i brzegów cieku oraz zachowanie i rozwój korzystnego oddziaływania wód na zasoby przyrody i na krajobraz nadrzeczny. [boj]

roboty zabezpieczające

(ang. structure protection work)

roboty utrzymaniowe służące zabezpieczeniu konkretnej zabudowy cywilizacyjnej. [boj]

rok hydrologiczny

(ang. hydrologic(al) year, water year)

dwunastomiesięczny okres dobrany tak, by jego początek przypadł na czas najmniejszej retencji. W Polsce zaczyna się 1 listopada. [imgw]

roślinność brzegowa → roślinność przybrzeżna

roślinność nadbrzeżna → roślinność przybrzeżna

roślinność przybrzeżna

(ang. riparian vegetation)

zbiorowiska roślinne (drzewa, krzewy, rośliny niskie itp.) rosnące na brzegach rzek i zbiorników wodnych. Strefa r.n. jest ważnym czynnikiem w ochronie jakości wody i utrzymaniu życia wodnego. [sw]

roślinność zanurzona

(ang. submerged vegetation)

przytwierdzone do dna rośliny naczyniowe i ramienice (makrofity). [sw]

rozkład prędkości w przekroju poprzecznym

(ang. velocity distribution in a cross-section)

1. rozkład prędkości wody w płaszczyźnie przekroju poprzecznego strumienia wody w cieku; 2. rozkład uśrednionej w pionie prędkości wody na szerokości cieku; 3. rozkład powierzchniowej prędkości wody na szerokości cieku. [sw]

rozstaw wałów

(ang. distance between levees, inter-levee distance)

odległość pomiędzy wałami przeciwpowodziowymi. [sw]

rów

(ang. ditch)

1. sztuczne niewielkie koryto prowadzące wodę w sposób ciągły lub okresowy; 2. wg. (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 13): sztuczne koryto prowadzące wodę w sposób ciągły lub okresowy o szerokości dna mniejszej niż 1,5 m przy jego ujściu. [imgw]

równia zalewowa → równina zalewowa

równina zalewowa, równia zalewowa, teren zalewowy, terasa zalewowa

(ang. floodplain, inundation area)

obszar po jednej lub obu stronach koryta rzecznego okresowo zalewany wodami rzeki. [sw]

równowaga koryta

(ang. channel equilibrium)

równowaga pomiędzy ilością i jakością transportu rumowiska a mocą transportującej wody prowadząca do praktycznej niezmienności morfologii koryta. [sw]

równowaga przyrodnicza

(ang. nature equilibrium, equilibrium of nature)

stan, w którym na określonym obszarze istnieje równowaga we wzajemnym oddziaływaniu: człowieka, składników przyrody żywej i układu warunków siedliskowych tworzonych przez składniki przyrody nieożywionej (POŚ [45], art. 3 pkt 32). [jb]

rumowisko rozpuszczone

(ang. dissolved load)

transportowany przez rzekę materiał organiczny i nieorganiczny w postaci roztworu (produkty wietrzenia skał, z atmosfery, metabolizmu roślin oraz zanieczyszczenia antropogeniczne). [sw]

rumowisko rzeczne

(ang. river sediment)

rozdrobniony materiał skalny (czasami materiał organiczny) transportowany przez rzekę stale lub okresowo jako rumowisko wleczone, unoszone, zawieszone i rozpuszczone. [sw]

rumowisko unoszone, unosina

(ang. suspended load)

drobnoziarnisty materiał stały (ziarna kwarcu, minerały ilaste) unoszony nad dnem przez ruch wody, a opadający na dno, gdy prędkość wody spada do zera. [sw]

rumowisko wleczone, obciążenie denne

(ang. bed load)

materiał skalny mający podczas transportowania przez rzekę stały (toczenie, wleczenie) lub przerywany (→ saltacja) kontakt z dnem koryta. [sw]

rumowisko zawieszone, zawiesina

(ang. wash load)

rumowisko o ciężarze właściwym mniejszym od ciężaru właściwego wody. [sw]

ryzyko

(ang. risk)

1. możliwość zaistnienia negatywnych skutków zajścia określonego zdarzenia; 2. możliwość zajścia zdarzenia o negatywnych skutkach; 3. prawdopodobieństwo zajścia zdarzenia mogącego mieć negatywne skutki (pojęcie bardzo wieloznaczne, zob. np. [21]). [sw]

ryzyko powodzi, ryzyko powodziowe

(ang. flood risk)

1. możliwość wystąpienia powodzi; 2. prawdopodobieństwo wystąpienia powodzi; 3. prawdopodobieństwo wystapienia powodzi o określonej dotkliwości wraz z oszacowaniem szkód dla ludzkiego zdrowia, środowiska i działalności gospodarczej wynikajacej z takiej powodzi [31]. [sw]

rząd cieku

(ang. stream order)

wyrażone liczbą całkowitą usytuowanie cieku lub jego odcinka w hierarchicznej strukturze sieci rzecznej. Na przykład, hierarchia cieków według Strahlera przyjmuje, że źródliskowe odcinki cieków nie mające dopływów to cieki 1. rzędu, zaś ciek wyższego rzędu powstaje w wyniku połączenia dwóch cieków bezpośrednio niższego rzędu (np. ciek 3. rzędu powstaje z połączenia dwóch cieków 2. rzędu, a nie z połączenia cieku 2. rzędu i cieku 1. rzędu). [boj+sw]

rzeka

(ang. river)

część wód śródlądowych płynących w przeważającej części po powierzchni lądu, ale mogących na pewnym odcinku swojego biegu płynąć pod ziemią (RDW [32] art. 2 pkt 4). [imgw]

rzeka naturalna . → ciek naturalny

(ang. natural river)

rzeka roztokowa

(ang. braided river)

rzeka wielonurtowa, w której przepływ odbywa się wieloma odnogami (roztokami), oddzielonymi łachami lub kępami, które są zalewane przy przepływie pełnokorytowym. [boj]

S

saltacja

(ang. saltation)

skaczący ruch wykonywany przez cząstki rumowiska o dużej średnicy. [sw]

scalona część wód

(ang. combined water body)

zagregowane części wód powierzchniowych lub podziemnych, na podstawie przyjętych kryteriów, służące do programowania i koordynowania działań mających na celu osiągnięcie lub utrzymanie co najmniej dobrego stanu ekologicznego tych wód. [jb]

scenariusz bazowy

(ang. baseline scenario, reference scenario, benchmark scenario, non-intervention scenario)

podstawowy scenariusz rozwoju społecznego, gospodarczego lub przyrodniczego przewidujący przyszły stan przy założeniu braku innych działań niż dotychczas podejmowane. [sw]

silnie zmieniona część wód

(ang. heavily modified water body)

część wód powierzchniowych, której charakter został w znacznym stopniu zmieniony na skutek fizycznego oddziaływania człowieka, wyznaczony przez Państwo Członkowskie zgodnie z przepisami zał. II RDW [32] art. 2 pkt 9); (por. → silnie zmieniona jednolita część wód powierzchniowych). [imgw]

silnie zmieniona jednolita część wód powierzchniowych

(ang. heavily modified homogeneous surface water body)

→ jednolita część wód powierzchniowych, których charakter został w znacznym stopniu zmieniony w wyniku działalności człowieka (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 13a). [sw]

spadek dna koryta

(ang. stream slope)

sinus (również: tanges) kąta nachylenia dna koryta na określonym odcinku rzeki do płaszczyzny poziomej, najczęściej w ‰. [sw]

spadek hydrauliczny

(ang. hydraulic gradient)

stosunek wysokości strat energii mechanicznej płynącej wody na określonym odcinku do długości tego odcinka. [sw]

spadek rzeki

(ang. river gradient, river slope)

1. iloraz różnicy poziomu lustra wody na danym odcinku rzeki do długości tego odcinka (najczęściej w ‰); 2. → spadek dna koryta. [sw]

spłukiwanie → erozja deszczowa

spływ powierzchniowy

(ang. surface runoff, overland flow)

1. ta część opadu jaka pozostaje na powierzchni gruntu, gdy natężenie opadu przewyższa zdolność infiltracyjną gruntu; 2. szybka część odpływu ze zlewni, tj. ta część opadu, która spływa do koryta rzeki bez pośrednictwa wód podziemnych. [sw]

stabilność koryta

(ang. channel stability)

odporność koryta na erozję rzeczną; koryta stabilne pozostają prawie niezmienne w przeciągu lat. [sw]

stan chemiczny wód podziemnych, dobry

(ang. groundwater chemical status, good)

stan chemiczny części wód podziemnych, który spełnia wszystkie warunki wymienione w tabeli 2.3.2 zał. V RDW (RDW [32] art. 2 pkt 25). [imgw]

stan chemiczny wód powierzchniowych, dobry

(ang. surface water chemical status, good)

stan chemiczny wymagany do spełnienia celów środowiskowych dla wód powierzchniowych ustalonych w art. 4 ust. 1 lit. a), tj. stan chemiczny osiągnięty przez część wód powierzchniowych, w którym stężenia zanieczyszczeń nie przekraczają środowiskowych norm jakości ustalonych w załączniku IX i na mocy art 16 ust. 7 oraz w innym stosownym prawodawstwie wspólnotowym ustanawiającym środowiskowe normy jakości na poziomie wspólnotowym (RDW [32] art 2 pkt 24). [imgw]

stan ekologiczny

(ang. ecological status)

określenie jakości struktury i funkcjonowania ekosystemu wodnego związanego z wodami powierzchniowymi, określony zgodnie z zał. V RDW (RDW [32] art. 2 pkt 21). [sw]

stan ekologiczny, dobry

(ang. ecological status, good)

stan → części wód powierzchniowych określony tak zgodnie z zał. V RDW (RDW [32] art. 2 pkt 22). [imgw]

stan ilościowy

(ang. quantitative status)

stopień narażenia → części wód podziemnych na bezpośrednie i pośrednie pobory wody (RDW [32] art. 2 pkt 26). [sw]

stan ilościowy, dobry

(ang. quantitative status, good)

stan → części wód podziemnych określony w tabeli 2.1.2, zał. V RDW (RDW [32] art. 2 pkt 28). [imgw]

stan wód podziemnych

(ang. groundwater status)

ogólne wyrażenie stanu → części wód podziemnych, określone przez gorszy ze stanów: ilościowy lub chemiczny (RDW [32] art. 2 pkt 19). [sw]

stan wód podziemnych, dobry

(ang. groundwater status, good)

stan osiągnięty przez → część wód podziemnych, jeżeli zarówno jej ilościowy, jak i chemiczny jest określony jako co najmniej "dobry" (RDW [32] art. 2 pkt 25). [imgw]

stan wód powierzchniowych

(ang. surface water status)

ogólne wyrażenie stanu → części wód powierzchniowych, określone przez gorszy ze stanów: ilościowy lub chemiczny (RDW [32] art. 2 pkt 17). [sw]

stan wód powierzchniowych, dobry

(ang. surface water status, good)

stan osiągnięty przez → część wód powierzchniowych, jeżeli zarówno jej stan ekologiczny, jak i chemiczny jest określony jako co najmniej "dobry" (RDW [32] art. 2 pkt 18). [imgw]

standard jakości środowiska → norma jakości środowiska

stany charakterystyczne

(ang. characteristic water levels)

wartości stanu, oparte na ogół na wieloletnim hydrogramie stanów (najczęściej dobowych) i pewnej klasyfikacji: a. stany główne I stopnia, takie jak np. SW1990 - stan średni w roku 1990; stany główne II stopnia, takie jak np. SNW - stan średni niski z wielolecia; b. stany okresowe, np W200 - stan osiągany lub przekraczany przez 200 dni w roku. [sw]

starorzecze

(ang. oxbow lake)

meander odcięty od głównego koryta rzeki wskutek wyprostowania jej biegu, zwykle płytkie jezioro. [sw]

sterowanie systemem wodnym

(ang. water system control)

bezpośrednio realizowane w czasie rzeczywistym gospodarowanie wodą w zbiornikach retencyjnych, węzłach, punktach poboru i zrzutu. Obejmuje: a. metody sztywne, uzależniające sterowanie od bieżących stanów systemu oraz oddziaływań otoczenia na pewien okres (np. instrukcje gospodarowania wodą w zbiornikach retencyjnych); b. metody elastyczne, podejmowane na podstawie modelu optymalizacyjnego, rozwiązywanego w sposób repetycyjny dla określonego przedziału czasu z uwzględnieniem bieżących stanów systemu i prognozowanych oddziaływań otoczenia. [imgw]

stożek napływowy, stożek aluwialny

(ang. alluvial fan)

wachlarzowata lub trójkątna forma depozycji rumowiska rzecznego powstająca u wylotu dolin na płaskie przedpola wskutek znacznego zmniejszenia siły transportowej rzeki. [sw]

straty pośrednie w powodzi

(ang. indirect flood losses)

koszty wynikające z zakłóceń wywołanych przez powódź w procesie produkcji i handlu i w życiu codziennym obywateli. [imgw]

strefa ochronna ujęcia wody

(ang. water abstraction protection area)

obszar, na którym obowiązują zakazy, nakazy i ograniczenia w zakresie użytkowania gruntów oraz korzystania z wody. S.o.u.w. dzieli się na teren ochrony bezpośredniej oraz teren ochrony pośredniej (PW [43] art. 52 ust. 1). [imgw]

strefa zagrożenia powodziowego

(ang. flood hazard zone)

obszar zagrożny zalaniem przez powódź o określonym prawdopodobieństwie wystąpienia. [sw]

studium ochrony przeciwpowodziowej

(ang. flood protection study)

studium ustalające granice zasięgu wód powodziowych o określonym prawdopodobieństwie występowania oraz kierunki ochrony przed powodzią, w którym w zależności od sposobu zagospodarowania terenu oraz ukształtowania tarasów zalewowych, terenów depresyjnych i bezodpływowych, dokonuje podziału obszarów na: a. obszary wymagające ochrony przed zalaniem z uwagi na ich zagospodarowanie, wartość gospodarczą lub kulturową, b. obszary służące przepuszczeniu wód powodziowych, zwane dalej "obszarami bezpośredniego zagrożenia powodzią", c. obszary potencjalnego zagrożenia powodzią (PW [43] art ust. 2). [imgw]

substancja zanieczyszczająca

(ang. pollutant)

każda substancja mogąca spowodować zanieczyszczenie, szczególnie taka, która jest wymieniona w zał. VIII RDW (RDW [32] art. 2 pkt 31). [imgw]

substancje niebezpieczne

(ang. hazardous substances)

substancje lub grupy substancji toksyczne, trwałe i podatne na bioakumulację oraz inne substancje lub grupy substancji, które dają powody do równoważnego traktowania (RDW [32] art. 2 pkt 29). [imgw]

substancje priorytetowe

(ang. priority substances)

substancje określone zgodnie z art. 16 ust. 2 i wymienione w zał. X RDW. Wśród tych substancji są "piorytetowe substancje niebezpieczne", będące substancjami określonymi zgodnie z art. 16 ust. 3 i 6, w odniesieniu do których winny być podjęte działania zgodnie z art 16 ust. 1 i 8 (RDW [32] art. 2 pkt 30). [imgw]

sufozja

(ang. suffosion)

podziemne wypłukiwanie cząstek mineralnych skały sypkiej lub słabo spojonej przez wodę wsiąkającą w przepuszczalne podłoże. [sw]

system gospodarki wodnej

(ang. water management system)

system wodny warz ze strukturą zarządzającą, strukturą monitorowania i zasadami prawnymi regulującymi zarządzanie i finansowanie. [imgw]

System Informacyjny Gospodarki Wodnej dla Europy

(ang. Water Information System for Europe – WISE)

system informacyjny gospodarki wodnej utworzony do monitorowania i elektronicznego raportowania przebiegu procesu wdrażania Ramowej Dyrektywy Wodnej w krajach członkowskich Unii Europejskiej. [imgw]

system wodny

(ang. water system)

powiązany siecią hydrograficzną i rurociągami przerzutowymi zbiór obiektów umożliwiających korzystania z zasobów wodnych i prowadzenie usług w wydzielonym obszarze. [imgw]

szorstkość absolutna/bezwzględna (powierzchni)

(ang. absolute roughness (of a surface))

średnia wysokość nieregularności danej powierzchni. [sw]

szorstkość względna (dna)

(ang. relative roughness (of a bottom))

stosunek szorstkości absolutnej do promienia hydraulicznego. [sw]

sztuczna część wód

(ang. artificial water body)

część wód powierzchniowych powstała na skutek działalności człowieka (RDW [32] art. 2 pkt 8). Sz.cz.w. to wody powierzchniowe powstałe w miejscu, gdzie wcześniej nie istniała część wód, a które nie powstały na skutek bezpośredniego fizycznego przekształcenia, przesunięcia lub zmiany granic istniejącej części wód. Jeżeli charakter części wód ulega poważnej zmianie wskutek fizycznego przekształcenia przez działalność ludzką, RDW pozwala Państwom Członkowskim na wyznaczenie tej części wód jako silnie zmienionej. Jeżeli działalność człowieka doprowadziła do powstania części wód, można ją wówczas wyznaczyć jako sztuczną. Do sz.cz.w. zaliczyć można: kanały, rowy, jeziora powyrobiskowe, jeziora zaporowe. [imgw]

szybkie powodzie

(ang. flash floods)

powodzie charakteryzujące się krótkim czasem wystąpienia (mniej niż 6 godzin), licząc od przyczyny jej zaistnienia (gwałtowny opad, przerwanie zatoru lodowego, awaria techniczna). [imgw]

Ś

ścieki

(ang. sewage)

wprowadzane do wód lub do ziemi: a. wody zużyte, w szczególności na cele bytowe lub gospodarcze, b. ciekłe odchody zwierzęce, z wyjątkiem gnojówki i gnojowicy przeznaczonych do rolniczego wykorzystania w sposób i na zasadach określonych w ustawie z dnia 26 lipca 2000 r. o nawozach i nawożeniu (Dz. U. Nr 89, poz. 991 oraz z 2004 r. Nr 91, poz. 876), c. wody opadowe lub roztopowe, ujęte w otwarte lub zamknięte systemy kanalizacyjne, pochodzące z powierzchni zanieczyszczonych o trwałej nawierzchni, w szczególności z miast, portów, lotnisk, terenów przemysłowych, handlowych, usługowych i składowych, baz transportowych oraz dróg i parkingów, d. wody odciekowe ze składowisk odpadów i miejsc ich magazynowania, wykorzystane solanki, wody lecznicze i termalne, e. wody pochodzące z odwodnienia zakładów górniczych, z wyjątkiem wód wtłaczanych do górotworu, jeżeli rodzaje i ilość substancji zawartych w wodzie wtłaczanej do górotworu są tożsame z rodzajami i ilościami substancji zawartych w pobranej wodzie, f. wody wykorzystane, odprowadzane z obiektów chowu lub hodowli ryb łososiowatych, g. wody wykorzystane, odprowadzane z obiektów chowu lub hodowli ryb innych niż łososiowate albo innych organizmów wodnych, o ile produkcja tych ryb lub organizmów, rozumiana jako średnioroczny przyrost masy tych ryb albo tych organizmów w poszczególnych latach cyklu produkcyjnego, przekracza 1500 kg z 1 ha powierzchni użytkowej stawów rybnych tego obiektu w jednym roku danego cyklu (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 14 i, nieco inaczej, POŚ [45], art.3 pkt 38). [imgw]

ścieki bytowe

(ang. domestic wastewater)

ścieki z budynków mieszkalnych, zamieszkania zbiorowego oraz użyteczności publicznej, powstające w wyniku ludzkiego metabolizmu lub funkcjonowania gospodarstw domowych oraz ścieki o zbliżonym składzie pochodzące z tych budynków (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 15). [imgw]

ścieki komunalne

(ang. municipal wastewater)

ścieki bytowe lub mieszanina ścieków bytowych ze ściekami przemysłowymi albo wodami opadowymi lub roztopowymi, odprowadzane urządzeniami służącymi do realizacji zadań własnych gminy w zakresie kanalizacji i oczyszczania ścieków komunalnych (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 16). [imgw]

ścieki przemysłowe

(ang. industrial wastewater)

ścieki, niebędące ściekami bytowymi albo wodami opadowymi lub roztopowymi, powstałe w związku z prowadzoną przez zakład działalnością handlową, przemysłową, składową, transportową lub usługową, a także będące ich mieszaniną ze ściekami innego podmiotu, odprowadzane urządzeniami kanalizacyjnymi tego zakładu (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 17). [imgw]

śluza dla ryb

(ang. fish lock)

rodzaj przepławki dla ryb w postaci śluzy stosowanej w przypadku dużych wysokości piętrzenia i braku miejsca na inne rozwiązania. [sw]

średnica miarodajna ziarna

(ang. design/nominal grain size)

średnica ziaren przyjęta do celów projektowanych lub innych, liczona zwykle na podstawie → krzywej uziarnienia. [sw]

środowisko

(ang. environment)

ogół elementów przyrodniczych, w tym także przekształconych w wyniku działalności człowieka, a szczególnie powierzchnia ziemi, kopaliny, wody, powietrze, zwierzęta i rośliny, krajobraz oraz klimat. (POŚ [45] art. 3 pkt 39). [imgw]

środowiskowe normy jakości

(ang. environmental quality standards)

stężenie określonej substancji zanieczyszczającej lub grupy substancji zanieczyszczających w wodzie, osadach lub w faunie i florze, które nie powinno zostać przekroczone z uwagi na ochronę zdrowia ludzkiego i środowiska (RDW [32] art. 2 pkt 35). [imgw]

śródlądowe drogi wodne

(ang. inland waterways)

śródlądowe wody powierzchniowe, na których z uwagi na warunki hydrologiczne oraz istniejące urządzenia wodne, możliwy jest przewóz osób i towarów statkami żeglugi śródlądowej. (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 18). [imgw]

T

terasa nadzalewowa

(ang. 5-year floodplain terrace)

wyżej położona powierzchnia w dnie doliny, która może być zatapiana przez wody wezbraniowe rzadziej niż raz na 5 lat. [boj]

teren zalewowy → równina zalewowa

tereny podmokłe

(ang. wetlands)

niejednorodne, ale dające się wyróżnić, ekosystemy, których specjalne funkcje ekologiczne, biogeochemiczne i hydrologiczne wynikają z okresowego osuszania i podtapiania terenu. Występują one w wielu krajobrazach i mogą tworzyć stałe płytkie (< 2 m) lub okresowe zbiorniki wód stojących. Ich gleby, podłoża i zespoły organizmów żywych są przystosowane do zalewania i/lub przesycania wodą i związanej z tym ograniczonej aeracji. [imgw]

transpiracja

(ang. transpiration)

parowanie wody z powierzchni roślin (liści) do atmosfery, najczęściej poprzez aparaty szparkowe. [sw]

transport rumowiska

(ang. sediment transport)

chwilowe lub stałe przemieszczanie → materiału dennego i/lub zawieszonego przez płynącą wodę. [sw]

trend, niekorzystny

(ang. trend, adverse)

niekorzystna z określonego powodu monotoniczna zmienność (najczęściej czasowa) pewnej wielkości. [sw]

typ sieci rzecznej

(ang. drainage pattern)

wyróżniony schemat geometrii sieci rzecznej zależny od topografii i budowy geologicznej zlewni. [sw]

typ wód powierzchniowych

(ang. surface water body type)

typ → części wód powierzchniowych → obszaru dorzecza, o danej → kategorii wód powierzchniowych, ustalony przy zastosowaniu systemu A lub systemu B określonych w ppkt 1.2 zał. II RDW [32]. [sw]

U

ukształtowanie koryta w planie

(ang. channel pattern, channel planform)

kształt koryta rzeki w płaszczyźnie poziomej. [sw]

umacnianie brzegów

(ang. bank armouring)

wzmacnianie brzegów cieku poprzez konstrukcje techniczne lub roslinne. [sw]

urządzenia wodne

(ang. water structures)

urządzenia służące kształtowaniu zasobów wodnych oraz korzystaniu z nich, a w szczególności: a. budowle: piętrzące, upustowe, przeciwpowodziowe i regulacyjne, a także polery i przeciwpowodziowe, kanały i rowy, b. zbiorniki, obiekty zbiorników i stopni wodnych, c. stawy rybne oraz stawy przeznaczone do oczyszczania ścieków, rekreacji lub innych celów, d. obiekty służące do ujmowania wód powierzchniowych oraz podziemnych, e. obiekty energetyki wodnej, f. wyloty urządzeń kanalizacyjnych do wprowadzania wody do wód lub urządzeń wodnych, g. stałe urządzenia do połowu ryb lub do pozyskiwania innych organizmów wodnych, h. mury oporowe, bulwary, nabrzeża, pomosty, przystanie, kąpieliska, i. stałe urządzenia służące do dokonywania przewozów międzybrzegowych. (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 19). [imgw]

usługi wodne

(ang. water services)

wszystkie usługi, które gospodarstwom domowym, instytucjom publicznym lub każdej działalności gospodarczej umożliwiają: a. pobór, pietrzenie, magazynowanie, uzdatnianie i dystrybucja wód powierzchniowych lub podziemnych, b. odbieranie i oczyszczanie ścieków, które nastepnie odprowadzane są do wód powierzchniowych (RDW [32] art. 2 pkt 38). [imgw]

utrzymywanie śródlądowych wód powierzchniowych

(ang. maintaining inland surface water)

zachowanie lub odtworzenie stanu dna lub brzegów tych wód oraz konserwacja lub remont istniejących budowli regulujących w celu zapewnienia swobodnego spływu wód oraz lodów, a także właściwych warunków korzystania z wody (PW [43] art. 22 ust. 1). [sw]

uwarunkowania środowiskowe

(ang. required environmental conditions)

warunki, jakie muszą zostać uwzględnione przy realizacji planowanego przedsięwzięcia; Prawo ochrony środowiska (POŚ [45] rozdział 2) wymaga uzyskania decyzji o "środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia". [sw]

W

waloryzacja ekologiczna/przyrodnicza

(ang. ecological evaluation)

opis i ocena wartości terenów i obiektów przyrodniczych z punktu widzenia ochrony przyrody. [sw]

wabiący prąd wody

(ang. fish attracting water stream, attractant flow)

prąd wody o tak dobranych parametrach, aby prowadził ryby do przepławki. [sw]

wał brzegowy → wał przykorytowy

wał przeciwpowodziowy

(ang. levée, dike)

budowla (najczęściej ziemna) ciągnąca się wzdłuż brzegu koryta rzecznego i chroniąca tereny za nią położone przed powodzią. [sw]

wał przykorytowy, wał brzegowy

(ang. natural levée)

naturalny wał piaszczysty ciągnący się wzdłuż brzegu koryta rzecznego. [sw]

warstwa wodonośna

(ang. aquifer)

podpowierzchniowa warstwa lub warstwy skał lub inny poziom geologiczny o porowatości i przepuszczalności umozliwiającej znaczący przepływ wód powierzchniowych lub pobór znaczących ilości wód podziemnych (RDW [32] art.. 2 pkt 11). [imgw]

warunki referencyjne

(ang. reference conditions)

wzorcowe warunki dla każdego elementu jakości, odpowiadające bardzo dobremu stanowi ekologicznemu, określane dla poszczególnych typów wód powierzchniowych według zał. V RDW (RDW [32] zał. II pkt 1.3). [imgw]

wcinanie koryta

(ang. channel incision)

obniżanie dna koryta wskutek erozji dennej. [sw]

wezbranie

(ang. flood)

proces utrzymywania się przepływu (lub stanu) wody w danym przekroju powyżej przyjętej umownie wartości granicznej. [sw]

wezbranie stuletnie, powódź stuletnia

(ang. 100-year flood)

1. wezbranie o przepływie kulminacyjnym Q takim, że Q ≥ Q1% , gdzie Q1% jest → przepływem maksymalnym stuletnim; inne parametry fali powodziowej (np. objętość) są dowolne; 2. wezbranie, którego inna charakterystyka (np. objętość) przekracza wartość stuletnią. [sw]

wiarygodne wezbranie maksymalne, miarodajne maksymalne wezbranie

(ang. probable maximum flood)

największy przepływ, jaki może się zdarzyć w określonych warunkach fizyczno-geograficznych [33]. [sw]

wielkość i dynamika przepływu wody

(ang. quantity and dynamics of water flow)

natężenie przepływu oraz jego zmiany w czasie. [sw]

wilgotność gleby

(ang. soil moisture)

objętość (lub masa) wody w jednostkowej (lub masie) gleby. [sw]

winda dla ryb

(ang. fish elevator)

rodzaj przepławki dla ryb sotosowanej w przypadku dużych wysokości piętrzenia i braku miejsca na inne rozwiązania. [sw]

właściwe władze

(ang. competent authority)

organ lub organy określone na mocy art. 3 ust. 2 lub ust. 2 RDW (RDW [32] art. 2 pkt 16). Są to władze odpowiedzialne za koordynowanie procesu wdrażania RDW. W Polsce należy do nich Prezes Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej. [imgw]

woda brzegowa

(ang. bankfull water)

1. → przepływ brzegowy; 2. stan wody przy tym przepływie. [sw]

woda do bytowania ryb

(ang. water to support fish life)

wody powierzchniowe będące środowiskiem życia ryb w warunkach naturalnych. [imgw]

woda przeznaczona do spożycia przez ludzi

(ang. water intended for human consumption, drinking water, potable water)

1. woda w stanie pierwotnym lub po uzdatnieniu, przeznaczona do picia, przygotowania żywności lub do innych celów domowych, niezależnie od jej pochodzenia i od tego czy jest dostarczana z sieci dystrybucyjnej, cystern, w butelkach lub pojemnikach; 2. woda wykorzystywana przez przedsiębiorstwo produkcji żywności do wytworzenia, przetworzenia, konserwowania lub wprowadzania do obrotu produktów albo substancji przeznaczonych do spożycia przez ludzi (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 24). [sw]

woda w kąpieliskach

(ang. bathing water)

wody płynące lub stojące, albo ich części oraz wody morskie, w których kąpiel jest w wyraźny sposób dozwolona albo nie jest zakazana i jest tradycyjnie dokonywana przez znaczną liczę kąpiących się (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 21). [imgw]

wody będące środowiskiem życia skorupiaków i mięczaków

(ang. waters for crustacean and mollusc)

morskie wody wewnętrzne i wody przybrzeżne będące środowiskiem życia skorupiaków i mięczaków. [imgw]

wody graniczne

(ang. boundary waters)

wody, którymi przebiega granica państwa lub wody w tych miejscach, w których są one przecięte granicą państwa. [imgw]

wody podziemne

(ang. groundwater)

wszystkie wody znajdujące się pod powierzchnią ziemi w strefie saturacji oraz w bezpośredniej styczności z gruntem lub podglebiem (RDW [32] art. 2 pkt 2). [imgw]

wody podziemne

(ang. groundwaters)

wody poniżej swobodnego zwierciadła wody (powierzchni strefy saturacji). [sw]

wody powierzchniowe

(ang. surface water)

wody śródlądowe z wyjątkiem wód podziemnych; wody przejściowe i wody przybrzeżne z wyjątkiem sytuacji, kiedy z uwagi na stan chemiczny można do nich również zaliczyć wody terytorialne (RDW [32] art. 2 pkt 1). [imgw]

wody przejściowe

(ang. transitional waters)

części wód powierzchniowych w obszarach ujść rzek, które są częściowo zasolone na skutek bliskości wód przybrzeżnych, ale które sa pod znacznym wpływem dopływów wód słodkich (RDW [32] art. 2 pkt 6). [imgw]

wody przybrzeżne

(ang. coastal waters)

wody powierzchniowe po lądowej stronie linii, której każdy punkt znajduje się w odległości jednej mili morskiej po morskiej stronie od najbliższego punktu linii bazowej, od której mierzona jest szerokość wód terytorialnych, rozciągające się, gdzie stosowne, aż do zewnętrznej granicy wód przejściowych (RDW [32] art. 2 pkt 7). [imgw]

wody śródlądowe

(ang. inland water)

wszystkie wody stojące lub płynące na powierzchni lądu i wszelkie wody podziemne po lądowej stronie linii bazowej, od której jest odmierzana szerokość wód terytorialnych (RDW [32] art. 2 pkt 3). [imgw]

wskaźnik biotyczny

(ang. biotic index)

wartość liczbowa określająca stan zbiorowisk organizmów żyjących w wodach powierzchniowych, będąca wskaźnikiem zanieczyszczenia wód lub ich produktywności biologicznej. [sw]

wskaźniki techniczno-ekonomiczne

(ang. technical and economical indicators)

liczby wyrażone w jednostkach fizycznych (wskaźniki techniczne) lub jednostkach pieniężnych (wskaźniki ekonomiczne) charakteryzujące poziom techniczny i ekonomiczny określonego rodzaju działalności. Dla inwestycji hydrotechnicznych stosuje się wskaźniki zasobochłonności, wskaźniki efektywności bezpośredniej i wskaźniki efektywności rynkowej. [imgw]

wskaźnik zrównoważonego rozwoju

(ang. sustainable development indicator)

statystyczna miara – wskaźnik zrównoważonego rozwoju społecznego, ekonomicznego i ekologicznego. [sw]

wspólna strategia wdrażania

(ang. common implementation strategy, CIS)

strategia wdrażania RDW opracowana w Komisji Europejskiej, w ramach której realizowane są przedsięwzięcia mające ułatwić państwom członkowskim UE proces implementacji Dyrektywy. Zgodnie z tą strategią opracowano m.in. wiele podręczników metodycznych. [imgw]

współczynnik oporu przepływu

(ang. flow resistance coefficient)

wielkość wyrażająca liczbowo opory stawiane ruchowi płynu (np. → współczynnik szorstkości Manninga). [sw]

współczynnik szorstkości Manninga

(ang. Manning roughness coefficient)

wielkość n[s×m-1/3] we wzorze na prędkość średnią przepływu v[m/s]: v = (1/n) ×R2/3×S1/2 gdzie R jest promieniem hydraulicznym [m], a S – spadkiem hydraulicznym [-]. [sw]

wydolność rzeki, kompetencja rzeki

(ang. stream competence)

zdolność rzeki do transportu materiału dennego wyrażana przez wielkość największej cząstki rumowiska, jaką rzeka może przemieszczać w danych warunkach (np. przy przepływie średnim albo powodziowym). [sw]

wypłycanie koryta

(ang. channel shallowing)

podwyższanie dna koryta wskutek akumulacji rumowiska. [sw]

wysokości piętrzenia budowli hydrotechnicznej

(ang. impoundment elevation)

różnica rzędnej maksymalnego poziomu piętrzenia i rzędnej zwierciadła wody dolnej, odpowiadającej przepływowi średniemu niskiemu lub inaczej określonej [33]. [sw].

Z

zaburzenia reżimu przepływu

(ang. disturbance to flow regime)

wszelkie przyczyny powodujące zmianę reżimu przepływu. [sw]

zagrożenie powodziowe

(ang. flood hazard)

1. → ryzyko powodzi 1; 2. możliwość bliska lub daleka spowodowania bezpośrednio lub pośrednio przez powódź szkód na zdrowiu ludzi, w środowisku i działalności gospodarczej. [sw]

zalądowanie zbiornika

(ang. reservoir siltation)

wypłycanie zbiornika wskutek akumulacji w nim rumowiska. [sw]

zanieczyszczenie

(ang. pollution)

1. bezpośrednie lub pośrednie wprowadzenie do powietrza, wody lub ziemi, na skutek działalności człowieka, substancji lub ciepła, które mogą być szkodliwe dla ludzkiego zdrowia lub jakości ekosystemów wodnych lub ekosystemów lądowych bezpośrednio zależnych od ekosystemów wodnych, czego rezultatem są szkody materialne, lub które ogranicza bądź zakłóca udogodnienia lub prawnie uzasadnione użytkowanie środowiska (RDW [32] art. 2 pkt 33); 2. substancja zanieczyszczająca. [imgw]

zapora

(ang. dam)

budowla przegradzająca rzekę lub dolinę, wyposażona w urządzenia upustowe i przelewowe, spiętrzająca wodę w utworzonym przez nią zbiorniku mogącym mieć dodatkową pojemność w celu przechwycenia wód fali powodziowej. Spiętrzona masa wody może być wykorzystana do produkcji energii, podwyższenia przepływów minimalnych (dla celów żeglugowych czy ekologicznych), zaopatrzenia w wodę itp. [sw]

zapora przeciwrumowiskowa

(ang. debris dam)

zapora przeznaczona głównie do zatrzymywania rumowiska, osłabiająca na pewnym odcinku rzeki jej erozyjną działalność. [sw]

zarządzanie

(ang. management)

ogół działań zmierzających do efektywnego wykorzystania zasobów, zespołów ludzkich i środków materialnych, podejmowanych w celu osiągnięcia wcześniej sformułowanych celów i założeń. [jb]

zarządzanie ryzykiem

(ang. risk management)

proces identyfikacji, analizy, oceny i monitorowania ryzyka oraz informowania o nim. [sw]

zarządzanie zagrożeniem powodziowym

(ang. flood hazard management)

proces obejmujący analizę ryzyka powodziowego na danym obszarze, planowanie i wdrożenie metod zmniejszenia prawdopodobieństwa powodzi i łagodzenia jej skutków. [imgw]

zarządzanie zasobami wodnymi

(ang. water resources management)

działania służące zaspokajaniu potrzeb ludności, gospodarki, ochronie wód i środowiska związanego z tymi zasobami realizowane za pomocą → instrumentów zarządzania zasobami wodnymi (PW [43] art. 2 ust. 1 i 2). [sw]

zarządzanie zintegrowane (państwa)

(ang. (state) integrated management)

działania państwa, utożsamiane z polityką regionalną, zmierzające do zrównoważonego rozwoju poszczególnych jednostek samorządowych mających na celu wzmacnianie ich spójności ekonomicznej i społecznej. [jb]

zasoby wodne dorzecza

(ang. river basin water resources)

wody śródlądowe powierzchniowe i podziemne morskie wody wewnętrzne oraz wody przybrzeżne znajdujące się na obszarze dorzecza (PW [43] art. 9 ust. 1 pkt 26. [imgw]

zbiornik retencyjny, jezioro zaporowe

(ang. storage reservoir)

zbiornik wodny powstały wskutek przegrodzenia doliny rzeki zaporą, którego jednym z głównych zadań jest gromadzenie wody w celu ochrony przeciwpowodziowej i zaopatrzenia w wodę. [sw]

zdarzenie opadowe

(ang. rainfall event)

okres czasu z niezerowym natężeniem opadu między dwoma okresami bezdeszczowymi; z.o. jest zwykle charakteryzowane takimi wielkościami, jak całkowita wysokość, czas trwania, średnie natężenie, maksymalne natężenie itd. [sw]

zdolność infiltracyjna (gruntu)

(ang. soil infiltration capacity)

maksymalna możliwa ilość infiltrowanej wody w jednostce czasu (wyrażona zwykle w mm/h lub mm/min). [sw]

zdolność intercepcyjna

(ang. interception storage capacity)

maksymalna ilość wody opadowej (zwykle w mm), jaka może być zmagazynowana na intercepującej powierzchni. [sw]

zdolność transportowa rzeki, nośność rzeki

(ang. sediment transport capacity)

maksymalna ilość (masa lub objętość) rumowiska, jaka może być transportowana przez rzekę. [sw]

zintegrowane zarządzanie gospodarką wodną

(ang. integrated water resources management)

zespół skoordynowanych działań dotyczący zasobów wodnych i związanych z nimi zasobów, uwzględniający następujące zasady: a. uspołecznienie procesu podejmowania decyzji; b. integralne podejście do wód powierzchniowych i podziemnych; c. uwzględnienie aspektów środowiska naturalnego i d. traktowanie zlewni jako podstawowego obszaru wszelkich analiz i ocen. Ze zintegrowanym zarządzaniem wiążą się kolejne zasady: a. zlewniowa – zarządzanie gospodarką wodną powinno odbywać się w obszarach poszczególnych dorzeczy; b. uspołecznienia – włączająca ogół obywateli do sprawowania kontroli nad eksploatacją i rozwojem zasobów wodnych; c. administracyjna - polegająca na ustawowej kontroli i nadzorze państwa nad ogółem zasobów wodnych; d. centralistyczna – pozostawiająca decyzje strategiczne i podstawowe środki finansowe w gestii władz centralnych i e. rynkowa – zmierzająca do ekonomizacji gospodarki wodnej. [imgw]

zlewnia

(ang. basin, catchment, watershed)

obszar lądu, z którego cały spływ powierzchniowy wód jest odprowadzany przez system strug, strumieni, potoków, rzek i kanałów do wybranego punktu biegu cieku [43]. [sw]

zlewnia cząstkowa

(ang. subbasin, subcatchment, subwatershed)

wydzielona część obszaru zlewni, z którego spływ powierzchniowy wód jest odprowadzany przez system strug, strumieni, potoków, rzek i kanałów do wybranego punktu biegu cieku niższego rzędu. [jb]

zmyw powierzchniowy → erozja deszczowa

zrównoważone zarządzanie w warunkach powodzi

(ang. sustainable flood management)

działania zapewniające maksymalnie możliwa społeczną i ekonomiczną odporność na powódź, realizowane przez ochronę środowiska i wpływanie na nie w sposób rozsądny i osiągalny zarówno teraz, jak i w przyszłości [15]. [sw]

zrównoważony rozwój

(ang. sustainable development)

rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń (POŚ [45] art. 3 pkt 50). [imgw]

zrównoważony stan środowiska rzeki

(ang. river sustainability)

stan, w którym środowisko rzeki, pozostając w równowadze dynamicznej, spełnia swe funkcje w określonym korytarzu jej biegu. Definicja ta dotyczy zarządzania ekosystemem o zasięgu zlewni i zastępuje termin „integralność ekosystemu rzeki". Użycie terminu „zrównoważony rozwój" w stosunku do rzek może być mylące, gdyż ogólne zastosowanie zasady zrównoważonego rozwoju oznacza zazwyczaj zachowanie lub odtworzenie określonego stanu rzeki, a nie jej zabudowę czy rozwój. Zrównoważony stan środowiska rzeki to synonim jej „statusu ekologicznego" na poziomie pożądanym, a jednocześnie stan równowagi dynamicznej w sensie geomorfologicznym. [boj]

zwrot kosztów za usługi wodne

(ang. recovery of costs for water services)

nałożony przez RDW obowiązek prowadzenia analizy ekonomicznej kosztów usług wodnych, obejmującej również koszty ekologiczne i zasobowe zgodnie z zasadą "zanieczyszczający płaci", i ustalenia polityki cenowej sprzyjającej zrównoważonemu korzystaniu z wody i pokrywającej koszty za usługi wodne (RDW [32] art. 9). [sw]

Ź

źródło punktowe

(ang. point source)

możliwe do zidentyfikowania i odzielne źródło, zazwyczaj odnoszone do zrzutu zanieczyszczeń, np. z oczyszczalni ścieków komunalnych. [imgw]

źródło rozproszone

(ang. diffuse source)

nieukierunkowane odprowadzanie zanieczyszczonej wody, które trafia do części wód różnymi drogami hydrologicznymi, np. depozycja z atmosfery, spływ powierzchniowy, erozja, odwadnianie, przepływ podziemny i taki, który powstaje w wyniku przestrzennie ekstensywnego użytkowania gruntów (np. rolnictwo, osadnictwo, transport, przemysł). Przykłady: wymywanie z pól chemikaliów stosowanych w rolnictwie oraz spływ powierzchniowy metali ciężkich i chemikaliów z terenów zabudowy miejskiej. W niektórych przypadkach małe źródła punktowe bywają nazywane rozproszonymi, jeśli są rozdzielone przestrzennie i niełatwe do indywidualnego zidentyfikowania. [imgw]

 

użyte skróty
RDW - Ramowa Dyrektywa Wodna
SW - Staszek Węglarczyk
IMGW - Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej

KATEDRA GEOINŻYNIERII I GOSPODARKI WODNEJ (Ś-1)
Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki

Politechnika Krakowska
ul.Warszawska 24
31-155 Kraków
tel/fax: +48 12 628 2041
tel: +48 12 628 2810
e-mail:
sekretariat@iigw.pk.edu.pl
www.iigw.pk.edu.pl